चरकसंहिता - सूत्रस्थानम् - २७. अन्नपानविध्यध्यायः
 

रसासृङ्मांसमेदोजान्दोषान् हन्ति बिभीतकम्||१४८|| स्वरभेदकफोत्क्लेदपित्तरोगविनाशनम्|

सुश्रुतसंहिता - सूत्रस्थानम् - ४६. अन्नपानविध्यध्यायः
भेदनं लघु रूक्षोष्णं वैस्वर्यक्रिमिनाशनम् |
चक्षुष्यं स्वादुपाक्याक्षं कषायं कफपित्तजित् ||२००||

निबन्धसङ्ग्रह व्याख्या (डल्हण कृत)

बिभीतकफलगुणमाह- भेदनमित्यादि| स्वादुपाक्याक्षमिति आक्षं बिभीतकफलं; कीदृक्? स्वादुपाकि||२००||

अष्टाङ्गहृदयम् - सूत्रस्थानम् - ६. अन्नस्वरूपविज्ञानीयाध्यायः

कटु पाके हिमं केश्यमक्षमीषच्च तद्गुणम्||१५८||

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या 

अक्षं-बिभीतकं, पाके कटुकं शीतवीर्यं केशेभ्यो हितम्| तथा, ईषतद्गुणं,-ताभ्यां-हरीतकीधात्रीभ्यां, समाना गुणा यस्य तत्तद्गुणं किञ्चिदक्षम्| ननु, हरीतक्यादीनां स्थूलसूक्ष्मादिभेदेनानियतस्वरूपत्वात्कथमिवोपयोगः क्रियताम् ? इति केचित्| तान् ब्रूमहे| अक्षं तावदत्र कर्षप्रमाणं ग्राह्यम्| तथा च धन्वन्तरिराख्यत् (धंइघण्टौ व.१|२९२)-"बिभीतकः कर्षफलो" इत्यादि| अन्वर्था हीयं संज्ञा| कर्षं-कर्षप्रमाणं, फलं यस्य स कर्षफल इति| तदेवं बिभीतकस्य फलं यत्कर्षप्रमाणं तद्ग्राह्यमित्यवतिष्ठते| हरीतक्या अपि प्रमाणं नियतमेव| हरीतक्या अपि प्रमाणं नियतमेव| तन्त्रान्तरेऽप्युक्तम्-"नवा स्निग्धा घना वृत्ता गुर्वी क्षिप्ता तथाऽम्भसि| निमज्जेद्या प्रशस्तत्वात् गुणकृत्सा प्रकीर्तिता| नवादिगुणयुक्तत्वं तथैकत्वं द्विकर्षता| हरीतक्याः फले येनं तेनैतच्छ्रेष्ठमुच्यते||" इति| तदेवं द्विकर्षप्रमाणत्वं हरीतक्याः स्थितम्| धात्रीफलस्यपि युक्त्या नियतप्रमाणत्वमेव| तथा चोक्तं तन्त्रान्तरे "अभयैक प्रदातव्या द्वावेव तु बिभीतकौ| धात्रीफलानि चत्वारि त्रिफलेयं प्रकीर्तिता|| इति| तदेवमामलकानामर्धकर्षप्रमाणत्वमवतिष्ठते| तस्मान्नियतप्रमाणत्वं त्रिफलायाः स्थितम्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या 

बिभीतकगुणानाह-कटु पाक इति| अक्षं बिभीतकम्| तद्गुणं-आमलकगुणम्| कटु पाक इति स्वादुपाकत्वापवादः| अहिममिति शीतवीर्यस्य निषेधादुष्णवीर्यत्वस्यैव प्रतिप्रसवः| ईषदित्यतिशयो निषिध्यते| स चाम्लत्वस्यैव, न पित्तकफापहत्वस्य| तस्य तन्त्रान्तरे विधानात्| यदाह सुश्रुतः (सू.अ. ४६/२००)-भेदनं लघु रूक्षोष्णं वैस्वर्यं कृमिनाशनम्| चक्षुष्यं स्वादुपाक्यक्षं कषायं कफपित्तजित्||' इति| खारणादिरपि-"कषायमधुरं शीतं लघु पित्तकफापहम्| बिभीतकफलं तस्मान्त्रिफला सार्वयौगिकी||" इति| स्वादुपाकीति,- स्वादु-मधुररसम्, पाकिपाचनम्| अत एव खारणादिना कषायमधुरमुक्तम्| शीतमिति शीतस्पर्शम्, सुश्रुतेनोष्णत्वस्योक्तत्वात्, उष्णवीर्या इति वीर्यग्रहणाच्च|

अष्टाङ्गसङ्ग्रहः - सूत्रस्थानम् - १२. द्विविधौषधविज्ञानीयः

अक्षन्तु तद्गुणान्न्यूनं कषायमधुरं हिमम्| कासश्वासगलश्लेष्मपित्तशुक्रहरं लघु|
परं केश्यस्तु तन्मज्जा शुक्रघ्नञ्च ततोऽञ्जनम्||२४||

शशिलेखा व्याख्या (इन्दु कृत)

अक्षं बिभीतकं कटुविपाकित्वादिगुणयुक्तं इर्षच्च तद्गुणं हरीतकीगुणयुक्तमित्यर्थः||२४||

कैयदेवनिघण्टु - १. ओषधिवर्ग

बिभीतको भूतवासो मधुजीवो बहेडकः | धर्मद्वेषी वसन्तातो हर्यक्षः कुशलस्तूषः ||२४१||
वासन्तोऽक्षो विन्ध्यजातस्तिलपुष्पः कलिद्रुमः | कल्पद्रुमः कर्षफलस्तुमलो रोमहर्षणः ||२४२||
अक्षं कषायमधुरं पाके पित्तकफापहम् | उष्णवीर्यं हिमस्पर्शं केश्यं वैस्वर्यजन्तुजित् ||२४३||
चक्षुष्यं भेदनं रूक्षं लघु कासविनाशनम् | अक्षमज्जा मदकरः कफमारुतनाशनः ||२४४||

द्रव्यगुणसङ्ग्रह - ५. फलवर्ग

पथ्या मज्जा तु चक्षुष्यो वातपित्तहरो गुरुः | वैभीतको मदकरः कफमारुतनाशनः ||४१||

द्रव्यगुणसङ्ग्रह - ५. फलवर्ग

अक्षं भेदनरूक्षोष्णं वैस्वर्यं क्रिमिनुत् कटु | चक्षुष्यं स्वादुपाकं च कषायं कफपित्तनुत् ||४०||

धन्वन्तरिनिघण्टु - १. गुडूच्यादिवर्ग

विभीतकः कर्षफलो वासन्तोऽक्षः कलिद्रुमः | संवर्तको भूतवासः कल्कोहार्यो बहेडक ||२४०||
विभीतकः कटुः पाके लघुर्वैस्वर्यजित्सरः | कासाक्षिवक्त्ररोगघ्नः केशवृद्धिकरः परः ||२४१||
विभीतकं कषायं च कृमिवैस्वर्यजित्सरम् | चक्षुष्यं कटुरूक्षोष्णं पाके स्वादु कफास्रजित् ||२४२||

निघण्टुशेष - १. वृक्षकाण्ड

बिभीतके भूतवासो वासन्तोऽक्षो बहेटकः ||८१||
संवर्तकः कर्षफलः कल्को हार्यः कलिद्रुमः | कर्षो दैन्यो मधुबीजो धर्मद्वेषी बिभेदकः ||८२||

निघण्टुशेषटीका व्याख्या (श्रीवल्लभगणि कृत)

बिभेति अस्माद् बिभीतकः, भियो द्वे च [हैमोणादिसू. ७८] इति तकक्, त्रिलिङ्गः, तत्र| भूतानां वासो भूतवासः| वसन्ते भवो वासन्तः, भर्तु-सन्ध्यादेरण् [सिद्ध. ६.३.८९] इत्यण्| अक्ष्णोति-व्याप्नोति अक्षः, अच्; अश्नुते वा मा-वा-वद्यमि- [हैमोणादिसू. ५६४] इति सः| वहीं प्रापणे बहते बहेटः, कपटकीकटादयः [हैमोणादिसू. १४४] इत्यटे निपात्यते, स्वार्थिके के बहेटकः||८१||

संवृत्यते अनेन संवर्तः, स्वार्थिके के संवर्तकः| कर्ष इव फलान्यस्य कर्षफलः| अक्षसामान्याद् अक्षकर्षोऽपि बिभीतके पलचतुर्थभागे च वर्तते| “कलि शब्द-सङ्ख्यानयोः” कल्यते कल्कः, भीण्-शलि- [हैमोणादिसू. २१] इति कः| ह्रियते हार्यः| कलेराश्रयो द्रुमः कलिद्रुमः| कर्षते कृषति वा कर्षः, अक्षसाम्याद्वा| दैन्यहेतुत्वाद् दैन्यः| मधु-मृष्टं बीजमस्य मधुबीजः| धर्मस्य द्वेषी धर्मद्वेषी| बिभेति अस्माद् बिभेदकः, कीचक-पेचक- [हैमोणादिसू. ३३] इत्यके निपात्यते| आह च–
बिभीतकः कर्षफलो वासन्तोऽक्षः कलिद्रुमः| संवर्तको भूतवासः कर्षो हार्यो बिभेदकः||  इति|इन्दुश्च-
अहार्यं बहुवीर्यं च तुमूलं च बिभेदकम्|  इति|  एतस्य लोके बहेडा इति प्रसिद्धिः||८२||

भावप्रकाश-पूर्वखण्ड-मिश्रप्रकरण - २. हरीतक्यादिवर्ग

बिभीतकस्त्रिलिङ्गः स्यान्नाक्षः कर्षफलस्तु सः | कलिद्रुमो भूतवासस्तथा कलियुगालयः ||३३||
बिभीतकं स्वादुपाकं कषायं कफपित्तनुत् | उष्णवीर्यं हिमस्पर्शं भेदनं कासनाशनम् ||३४||
रूक्षं नेत्रहितं केश्यं कृमिवैस्वर्यनाशनम् | बिभीतमज्जा तृट्छर्दिकफवातहरो लघुः |
कषायो मदकृच्चाथ धात्रीमज्जाऽपि तद्गुणः ||३५||

मदनपालनिघण्टु - १. अभयादिवर्ग

बिभीतकः कर्षफलो भूतावासः कलिद्रुमः | वासन्तोऽक्षो वृद्धजातः संवर्तस्तिलपुष्पकः ||२८||
बिभीतकः स्वादुपाकः कषायः कफपित्तजित् | उष्णवीर्यो हिमस्पर्शो भेदनः कासनाशनः ||२९||
रूक्षो नेत्रहितः केश्यो मज्जातो मदकारकः ||३०||

मदनादिनिघण्टु - २. द्वितीयगण

विभीतकः कर्षफलः कलिवृक्षः कलिद्रुमः | वासन्तको भूतावासो हरीवृक्षो वनप्रियः ||११||
चक्षुष्यः केशजनको वीर्येचोष्णे विभीतकः | स्वर्यः कफहरः श्वासकासहिक्काविनाशनः ||१२||

माधवद्रव्यगुण - १. विविधौषधिवर्ग

भेदनं कटु रूक्षोष्णं वैस्वर्यकृमिनाशनम् | चक्षुष्यं स्वादुपाक्यक्षं कषायं कफपित्तनुत् ||१०||

राजनिघण्टु - ११. आम्रादिवर्ग

विभीतकस्तैलफलो भूतावासः कलिद्रुमः | संवर्तकस्तु वासन्तः कल्किवृक्षो बहेडकः ||२३०||
हार्यः कर्षफलः कल्किधर्मघ्नोऽक्षोऽनिलघ्नकः | विभीतकश्च कासघ्नः स प्रोक्तः षोडशाह्वयः ||२३१||
विभीतकः कटुस्तिक्तः कषायोष्णः कफापहः | चक्षुष्यः पलितघ्नश्च विपाके मधुरो लघुः ||२३२||

राजवल्लभनिघण्टु - ३. माध्याह्निकपरिच्छेद

बिभीतं भेदि तीक्ष्णोष्णं वैस्वर्यं कृमिनाशनम् |चक्षुष्यं स्वादुपाकि च कषायं कफपित्तनुत् ||२०९||

सोढलनिघण्टु- नामसङ्ग्रह (प्रथम भाग) - १. गुडूच्यादिवर्ग

बिभीतके कर्षफलो वासन्तोऽक्षः कलिद्रुमः | संवर्तनो भूतवासः कलिहार्यो बहेडकः ||२३५||
बहुवीर्यस्तैलफलस्तुमुलः पवनोद्भवः |२३६|