चरकसंहिता सूत्रस्थानम् - २७. अन्नपानविध्यध्यायः
मधुनो जातिभेदाः
माक्षिकं भ्रामरं क्षौद्रं पौत्तिकं मधुजातयः|
माक्षिकं प्रवरं तेषां विशेषाद्भ्रामरं गुरु||२४३||
माक्षिकं तैलवर्णं स्याद्घृतवर्णं तु पौत्तिकम्|
क्षौद्रं कपिलवर्णं स्याच्छ्वेतं भ्रामरमुच्यते||२४४||
वातलं गुरु शीतं च रक्तपित्तकफापहम्|
सन्धातृ च्छेदनं रूक्षं कषायं मधुरं मधु [१] ||२४५||
हन्यान्मधूष्णमुष्णार्तमथवा सविषान्वयात्|
गुरुरूक्षकषायत्वाच्छैत्याच्चाल्पं हितं मधु||२४६||

मध्वामस्य कष्टतमत्वे हेतुः
नातः कष्टतमं किञ्चिन्मध्वामात्तद्धि मानवम्|
उपक्रमविरोधित्वात् सद्यो हन्याद्यथा विषम्||२४७||
आमे सोष्णा क्रिया कार्या सा मध्वामे विरुध्यते|
मध्वामं दारुणं तस्मात् सद्यो हन्याद्यथा विषम्||२४८||

मधुनो योगवाहित्वम्
नानाद्रव्यात्मकत्वाच्च योगवाहि परं मधु|
इतीक्षुविकृतिप्रायो वर्गोऽयं दशमो मतः||२४९||
 

आयुर्वेददीपिका व्याख्या (चक्रपाणिदत्त कृत)

मधुशर्कराप्रसङ्गेन मध्वभिधानम्| मक्षिकाः पिङ्गलाः, तद्भवं माक्षिकम्| भ्रमरः प्रसिद्धः| क्षुद्रमक्षिकाभवं क्षौद्रम्| पिङ्गला मक्षिका महत्यः पुत्तिकाः, तद्भवं पौत्तिकम्| छत्रादयश्चापरे चत्वारो मधुभेदाः सुश्रुतोक्ताः सामान्यमधुगुणा एव ज्ञेयाः; किंवा अप्रशस्तत्वादिह नोक्ताः| केचित् ‘माक्षिकं तैलवर्णं स्यात्’ इत्यादिश्लोकं पठन्ति| उष्णार्तमथवेति भाषया, यथा उष्णं मधु हन्यान्न तथा उष्णार्तमिति सूचयति| तत्रैव हेतुमाह- सविषान्वयादिति|- सविषाणि नानापुष्पाणि, किंवा सविषा एव मक्षिकादयः, अन्वया उत्पत्तिस्थानानि यस्य तत् सविषान्वयं मधु; तेन विषानुगतस्योष्णविरोधित्वस्यैव मधुनोऽनुगमो भवति, न तु सविषत्वस्य; तथा सत्युष्णमपि मारकं स्यात्; किंवा अथवेति सविषान्वयादित्यनेन सम्बध्यते, तेन सविषान्वयादन्यतश्च शैत्यात् सौकुमार्याच्चोष्णेन मधु विरुध्यत इत्यर्थो भवति| उक्तं हि हारीते- “नानापुष्पप्रकाराणां रससारात्मकं मधु| तच्छैत्यात् सौकुमार्याच्च सर्वैरुष्णैर्विरुध्यते” इति; सुश्रुतेऽप्युक्तं- “तत् सौकुमार्याच्च तथैव शैत्यात्” (सु. सू. ४५) इत्यादि| अल्पस्य मधुनो हितत्वे हेतुमाह- गुर्वित्यादि| गुरुत्वान्मध्वामकारकं भवति, रूक्षं कषायशीतं तु महात्ययवातकरमिति भावः||२४३-२४६||

मध्वामस्य महात्ययतामाह- नात इत्यादि| उपक्रमविरोधित्वं मध्वामे यथा- आमे तूष्णं पथ्यं, तन्मधुनि विरुद्धं; यत्तु मधुहितं शीतं, तदामे विरुद्धम्||२४७-२४८||

मधुनो योगवाहित्वमाह- नानेत्यादि| यस्मान्नानारसवीर्यादिभ्यः पुष्पेभ्य उत्पन्नं तन्मधु, तेनानभिव्यक्तनानाशक्तिकमेव| ततश्च येन द्रव्येण वामनीयेन वाऽऽस्थापनीयेन वा वृष्येण कार्यान्तरकारकेण वा युज्यते तस्यैव कर्म करोति, समानानुकारिद्रव्यप्रबोधितशक्तित्वादिति भावः| चकारोऽत्र हेत्वन्तरसमुच्चये, तेन प्रभावाच्चेति बोद्धव्यम्| तेन सत्यपि नानौषधिसम्भवत्वे प्रभावान्न क्षीरमद्यादयो योगवाहिनः; तथा, अनानात्मका अपि शिलाजतुतैलादयो योगवाहिनो भवन्ति| योगवाहित्वेऽपि मधु स्नेहने न प्रयुज्यते वाते, रूक्षादिगुणयुक्तत्वात्| नानाद्रव्यात्मकत्वेऽपि मधु रूक्षकषायत्वाभ्यामेवाविर्भूतं भवति, प्रायेण रूक्षकषायगुणाधिके एव पुष्पे मधुमक्षिकाणां चरणादिति बोद्धव्यम्| अनेन च न्यायेन नानाद्रव्यात्मकत्वेन सर्वगुणताप्रसङ्गो मधुनो निरस्तो भवति| सुश्रुतेऽप्येवमेव योगवाहित्वं “तच्च नाना” (सु.सू.अ.४५) इत्यादिना ग्रन्थेन मधुन उक्तम्| इक्षुविकृतिप्राय इति इक्षुविकृतिप्रधानः, तेन यासशर्करादिकथनमप्यत्राविरुद्धमिति भावः||२४९||

सुश्रुतसंहिता सूत्रस्थानम् - ४५. द्रवद्रव्यविध्यध्यायः
मधुनः सामान्यगुणाः
अथ मधुवर्गःमधु तु मधुरं कषायानुरसं रूक्षं शीतमग्निदीपनं वर्ण्यं स्वर्यं लघु सुकुमारं लेखनं हृद्यं वाजीकरणं सन्धानं शोधनं रोपणं(सङ्ग्राहि [१] ) चक्षुष्यं प्रसादनं सूक्ष्ममार्गानुसारि पित्तश्लेष्ममेदोमेहहिक्काश्वासकासातिसारच्छर्दितृष्णाकृमिविषप्रशमनं ह्लादि त्रिदोषप्रशमनं च; तत्तु लघुत्वात् कफघ्नं, पैच्छिल्यान्माधुर्यात् कषायभावाच्च वातपित्तघ्नम् ||१३२||

मधुनो भेदाः
पौत्तिकं भ्रामरं क्षौद्रं माक्षिकं छात्रमेव च |
आर्घ्यमौद्दालकं दालमित्यष्टौ मधुजातयः ||१३३||

पौतिकादिमधुजातीनां प्रत्येकं गुणाः
विशेषात्पौत्तिकं तेषु रूक्षोष्णं सविषान्वयात् |
वातासृक्पित्तकृच्छेदि विदाहि मदकृन्मधु ||१३४||
पैच्छिल्यात् स्वादुभूयस्त्वाद्भ्रामरं गुरुसञ्ज्ञितम् |
क्षौद्रं विशेषतो ज्ञेयं शीतलं लघु लेखनम् ||१३५||
तस्माल्लघुतरं रूक्षं माक्षिकं प्रवरं स्मृतम् |
श्वासादिषु च रोगेषु प्रशस्तं तद्विशेषतः ||१३६||
स्वादुपाकं गुरु हिमं पिच्छिलं रक्तपित्तजित् |
श्वित्रमेहकृमिघ्नं च विद्याच्छात्रं गुणोत्तरम् ||१३७||
आर्घ्यं मध्वतिचक्षुष्यं कफपित्तहरं परम् |
कषायं कटु पाके च बल्यं तिक्तमवातकृत् ||१३८||
औद्दालकं रुचिकरं स्वर्यं कुष्ठविषापहम् |
कषायमम्लमुष्णं च पित्तकृत् कटुपाकि च ||१३९||
छर्दिमेहप्रशमनं मधु रूक्षं दलोद्भवम् |१४०|

नवस्य पुराणस्य च मधुनो गुणाः

बृंहणीयं मधु नवं नातिश्लेष्महरं समम् ||१४०||
मेदःस्थौल्यापहं ग्राहि पुराणमतिलेखनम् |१४१|

पक्वामयोर्मधुनोर्गुणाः

दोषत्रयहरं पक्वमाममम्लं त्रिदोषकृत् ||१४१||

मधुनो योगवाहित्वम्
तद्युक्तं विविधैर्योगैर्निहन्यादामयान् बहून् |
नानाद्रव्यात्मकत्वाच्च योगवाहि परं मधु ||१४२||

मधुन उष्णविरोधित्वदर्शनम्
तत्तु नानाद्रव्यरसगुणवीर्यविपाकविरुद्धानां पुष्परसानां मक्षिकासम्भवत्वाच्चानुष्णोपचारम् [१] ||१४३||
उष्णैर्विरुध्यते सर्वं विषान्वयतया मधु |
उष्णार्तमुष्णैरुष्णे वा तन्निहन्ति यथा विषम् ||१४४||
तत्सौकुमार्याच्च तथैव शैत्यान्नानौषधीनां रससम्भवाच्च |
उष्णैर्विरुध्येत विशेषतश्च तथाऽन्तरीक्षेण जलेन चापि ||१४५||

निबन्धसङ्ग्रह व्याख्या (डल्हण कृत)

इदानीं मध्वाह, तस्य सामान्यं स्वगुणं निर्दिशन्नाह- मध्वित्यादि| रूक्षदीपनलघुत्वादिगुणयुक्तं पुराणं, नवमेतद्विपरीतमिति| सुकुमारं सौकुमार्यकरम्| लेखनं पत्तलीकरणम्| हृद्यं हृदयप्रियं हितं च| वाजीकरणं शुक्रलम्| सन्धानं भग्नस्य| शोधनं दुष्टव्रणस्य| रोपणं शुद्धव्रणस्य| चक्षुष्यं चक्षुषे हितम्| प्रसादनं चक्षुषोर्देहस्य च| ह्लादि सुखकारि| त्रिदोषशमनमिति यद्यपि शैत्यरौक्ष्यलाघवैर्वातकारित्वं मधुरत्वादिना च कफकारित्वं तथाऽपि द्रव्यगुणोभयप्रभावात्त्रिदोषघ्नत्वम्||१३२||

तद्भेदानाह- पौत्तिकमित्यादि| पिङ्गला महत्यो मक्षिकाः पुत्तिकाः, तद्भवं पौत्तिकम्; अन्ये ‘मशकोपमा मक्षिकाः कृष्णवर्णाः पुत्तिकाः’ इति वदन्ति| भ्रमराः प्रसिद्धाः, तद्भवं भ्रामरम्| मक्षिकाः पिङ्गला एव स्वल्पाः क्षुद्राः, तद्भवं क्षौद्रम्| पिङ्गलवर्णा महत्यो मक्षिकास्तद्भवं माक्षिकम्; अन्ये ‘अत्यल्पा मक्षिकाः’ इत्याहुः| पीतकपिङ्गला ‘बग’ इति लोके यत् कुर्वन्ति छत्रकाकारं हैमवते वने मालववने [१] च तच्छात्रम्| “मधूकवृक्षपुष्पेभ्यो [२] जरत्कार्वाश्रमोद्भवाः| स्रवन्त्यार्ध्यं मधु प्राहुः श्वेतकं मालवे जनाः|| तीक्ष्णतुण्डास्तु याः पीतवर्णाः षट्पदसन्निभाः| अर्घा नाम च तद्भूतमार्घ्यमित्यपरे जगुः”- इति| उष्णेन सहार्घ्यं न विरुध्यते| यदुक्तं- “मधून्युष्णैर्विरुध्यन्तेऽन्यत्रार्घ्यात्”- इति| उद्दालकाः कपिलकीटाः स्वल्पाः प्रायशो वल्मीकेष्वन्तर्मधु चिन्वन्ति, तद्भवमौद्दालकम्| दालमिति दलं पत्रं, तदुपरिस्थितं दालम्; अन्ये तु कपिला एव स्वल्पतरा मक्षिकाः प्रायेण वृक्षकोटरोद्भवा ‘दला’ इत्युच्यन्ते, तद्भवं दालमिति||१३३||

तेषां प्रत्येकं गुणमाह- विशेषादित्यादि| सविषान्वयादिति सविषपुष्पाहारमक्षिकासम्भत्वात्| छेदि मेदोग्रन्थ्यादीनाम्| मदकृदिति विषान्वयत्वादेव विषमदकृत्||१३४-१३९||-

नवपुराणयोर्गुणमाह- बृंहणीयमित्यादि| आशयाच्च्यावितस्याल्पकालस्थापितत्वेन नवत्वम्, एतद्विपर्ययेण पुराणत्वम्||१४०||-

पक्वामयोर्गुणमाह- दोषत्रयहरमित्यादि| पक्वत्वमग्निसंयोगात्, घनीभावादित्येके; ‘अग्निसंयोगनिषेधान्निन्दितमेतत्, तस्मान्मधुनः कालविशेषस्थित्या परिणामात् पक्वत्वमामत्वं च ज्ञेयम्’ इत्यन्ये||१४१||

अनेककर्मकारिणीं योगवाहितां दर्शयन्नाह- तद्युक्तमित्यादि| योगैरिति औषधसमूहैरित्यर्थः| यादृग्द्रव्येण संयोज्यन्ते तादृक् कर्म कुर्वन्तीति योगवाहित्वं, तेषां मध्ये परमुत्कृष्टं मध्वित्यर्थः||१४२||

निबन्धसङ्ग्रह व्याख्या (डल्हण कृत)

इदानीमुक्तायामपि हिताहितीये प्रक्रमागतायामनुष्णोपचारतायां हेतुं दर्शयन्नाह- तत्त्वित्यादि| तन्मधु अनुष्णोपचारं भवतीति सम्बन्धः| कस्मादित्याह- पुष्परसानां मक्षिकासम्भवत्वात्, किम्भूतानां नानाद्रव्यरसगुणवीर्यविपाकविरुद्धानां; ‘पुष्परसविषमक्षिकासम्भवत्वात्’ इत्यन्ये पठन्ति; पुष्परसविषसञ्चारिण्यो मक्षिकाः पुष्परसविषमक्षिकाः| ‘अनुष्णोपचारं योगवाहि च’ इति केचिद्द्वयं पठन्ति; तन्न, पूर्वमुक्तत्वाद्योगवाहितायाः| (मक्षिका [२] हि पुष्परससञ्चारिण्यस्तत्सम्भवं मध्वपि वीर्येणोष्णं भवति, तस्मान्मधूष्णद्रव्येण नोपचर्यते युज्यते, उष्णेन सह विरुद्धत्वाद् विषवदिति भावः|) उष्णेन सह विरोधे हेतुमाह- उष्णैरित्यादि| उष्णैरिति उष्णस्पर्शैः, न तूष्णवीर्यैः| विषान्वयतया विषाहारमक्षिकाप्रसवतया| उष्णार्तं घर्मपीडितम्| उष्णैर्द्रव्यैः सह| उष्णे देशे काले वा| उक्तमेव सुखबोधनार्थमाह- तदित्यादि| सुकुमारं ह्युष्णेन विरुध्यते; यथा नवनीतस्त्यानघृतजलकुसुमानि| शीतस्यापि स्वभावतः शीतेनापि केनचिद्विरोधमाह- तथाऽन्तरीक्षेण जलेन चापि; खजलेन स्वभावतः; अपिशब्दादार्घ्यमुष्णेन सह न विरुध्यते||१४३-१४५||

अष्टाङ्गहृदयम् सूत्रस्थानम् - ५. द्रवद्रव्यविज्ञानीयाध्यायः

चक्षुष्यं छेदि तृट्श्लेष्मविषहिध्मास्रपित्तनुत्||५१||
मेहकुष्ठकृमिच्छर्दिश्वासकासातिसारजित्|
व्रणशोधनसन्धानरोपणं वातलं मधु||५२||
रूक्षं कषायमधुरं, तत्तुल्या मधुशर्करा|

उष्णमुष्णार्तुमुष्णे च युक्तं चोष्णैर्निहन्ति तत्||५३||

विषान्वयत्वेनविषपुष्पेभ्योऽपि यतो मधु|
कुर्वते ते स्वयं यच्च सविषा भ्रमरादयः||६०||

प्रच्छर्दने निरूहे च मधूष्णं न निवार्यते|
अलब्धपाकमाश्वेव तयोर्यस्मान्निवर्तते||५४||

गुरुरूक्षकषायत्वाच्छैत्याच्चाल्पं हितं मधु|
न हि कष्टतमं किञ्चित्तदजीर्णाद्यतो नरम्|
उपक्रमविरोधत्वात्सद्यो हन्याद्यथा विषम्||६२||

नानाद्रव्यात्मकत्वाच्च योगवाहि परं मधु|
वृष्ययोगैरतो युक्तं वृषतामनुवर्तते||६३||

भ्रामरं पौष्पिकं क्षौद्रं माक्षिकं च यथोत्तरम्|
वरं जीर्णं च तेष्वन्त्ये द्वे एव ह्युपयोजयेत्||६४||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

शर्करायोनिप्रसङ्गेन मधुनोऽपि गुणा उच्यन्ते| मधु मक्षिकं वातलं चक्षुषश्च पथ्यम्| च्छेदि विच्छेदि यत्तैक्ष्णाद्देहे पिण्डितान् भावान् च्छिनत्ति विभजति, तृडादींश्च नाशयति| व्रणानां शोधनं तत् यत् पूयपैच्छिल्यादिप्रेरकम्| सन्धानं तत् यत् द्वौ व्रणोष्ठावेकीकरोति| रोपणं प्रसिद्धम्| तथा मधु रूक्षम्| रसेन च कषायमधुरम्| अस्य च सर्वात्मकस्यापि प्रभावाद्वानुमीयते वातलत्वादियोगः| तत्तुल्या मधुसमा गुणैर्मधुशर्करा|| ५९||

तच्च मधु उष्णं निहन्ति मारयति| उष्णार्तं च पुरुषं मारयति| अत उच्यते- विषान्वयत्वेन| कुतो विषान्वयत्वं मधुनः अत आह- विषपुष्पेभ्योऽपि यतो मधु कुर्वन्ति तत्कृतः| न केवलमन्यपुष्पेभ्यः इत्यपि शब्दस्यार्थः| यद्यस्माच्च भ्रमरादयः स्वयं शरीरेणैव सविषा मधु कुर्वन्त्यत उष्णादियुक्तं मारयति (सु०सू० ४५-१४४)|| ६०||

तच्च मधु प्रच्छर्दने वमने निरूहे चोष्णमपि न निवार्यते| यतः अपक्वमाश्वेव प्रयुक्तं निवर्तते पुनरागच्छति|| ६१||

गुरुत्वादितो हेतोः शरीरे चाल्पं पथ्यम्| तथा च मधुनः अजीर्णादन्यत्कष्टमं न विद्यते| कुतः? यतो विरुद्धोपक्रमत्वाद्विषवन्नरं नाशयति| अजीर्णे ह्युष्णोदकपानादिकं विहितम्| तच्च मधुनो विरुद्धम्| अथ च शीता क्रिया क्रियते| सा ह्यजीर्णेऽप्यपथ्या| अत उपक्रमविरोधः (च०सू०अ०२७-२४८)|

तच्च मधु नानाद्रव्यस्वरूपत्वादत्यर्थं योगवाहित्वेन युक्तम्| तेनैतदुक्तं भवति-सर्वाः शक्तयः प्रसेवकवत्तत्र स्थिताः केवलं या या शक्तिः संयोगिद्रव्ये शक्तिं सहायभूतामासादयति सा सा तामतिशयेनाभिव्यनक्ति| एतदेव हि योगवाहित्वं यत् स्वगुणापरित्यागेनांशेन सादृश्यात् परस्य च शक्तिपरिपूरणमत एव कारणाद्वृष्ययोगैर्युक्तं मधु वृष्यतां याति| एतावता हि वृष्ययोगस्य तु शक्तिः तेन परिपूरिता भवति|| ६३||

भ्रमरादिभिश्च कृतं मधु यथोत्तरं श्रेष्ठम्| यद्यस्मादुत्तरं तत्तस्मात् श्रेष्ठमिति| जीर्णं पुराणं मधु श्रेष्ठम्| तेषु भ्रमरादिषु मध्ये द्वे एवान्त्ये क्षौद्रं माक्षिकञ्च पथ्यत्वादुपयोजयेत्| इति इक्षुवर्गः||६४||

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-मधु चक्षुषे हितम्| तथा, छेदि-उभयथाऽऽश्चोतनव्रणलेपादावुपयुक्तम्, तथाऽभ्यवहारविषयेऽपि| तैक्ष्ण्याद्यो देहे पिण्डितान् भावान् छिनत्ति-विभजति, स छेदीति कथ्यते| तथा, तृडादिनुत् मेहादिजिदिति च प्रायेणाभ्यवहारविषय एव| व्रणानां शोधनं सन्धानं रोपणं च| शोधनं-यत् पूयपैच्छिल्यादिप्रेरकम्| सन्धानं-यद् द्वौ व्रणौ चैकीकरोति| रोपणं-सुप्रसिद्धम्| एतच्च कार्यं बाह्यविषयमेवास्य वेद्यम्| तथा, वातलमेतच्चास्य बाह्योपयोगेनाभ्यन्तरोपयोगेन च, अन्ते व्यस्तश्रुतत्वात्| "चक्षुष्यं छेदि" इत्यादिनाऽस्य मधुनः कर्मनिर्देशः| "रूक्षं कषायमधुरं" इत्यनेनास्य स्वरूपनिर्देशः| लाघवाच्चात्र ग्रन्थकारेणैतद्भेदादि नोक्तम्| तथा ह्ययमेव तन्त्रकारः सङ्ग्रहे (सू.अ.६) मधुनो भेदानाख्यत्| यथा-"भ्रामरं पौत्तिकं क्षौद्रं माक्षिकं च यथोत्तरम्| [तत्र स्याद्भ्रामरं शुक्लं घृतवर्णं तु पौत्तिकम्|| क्षौद्रं तु कपिलं प्रोक्तं तैलाभं माक्षिकं स्मृतम्| भ्रामरं तर्पणं स्वादु, त्रिदोषं पौत्तिकं विदुः|| वरं च गुर्वभिष्यन्दि क्षौद्रं रूक्षं मनाग्गुरु| माक्षिकं लघ्वपवनं मधुरं शस्यते व्रणे|| गरीयः स्वाद्वभिष्यन्दि नवं, जीर्णमतोऽन्यथा| मण्डः पुराणो मधुरस्तीक्ष्णो रूक्षो लघुस्तनुः||"] इति| तथा सङ्ग्रहे कटुपाकित्वगुरुत्वशैत्यविषान्वयत्वविरुद्धोपक्रमत्वयोगवाहित्वादीन् गुणानवोचत्| योगवाहित्वे च विवदन्ते बहुविदः| तत्र केचिदेवं समगिरन्त,-यध्रव्यं द्रव्यान्तरेण संयुज्यात्मीयं स्वभावं हित्वा संयुक्तद्रव्यस्वभावमेवानुवर्तते, तद्योगवाहीति| न चैतद्युक्तम्| यतो यद्येवं योगवाहिता निश्चीयते तदानीं योगवाहिद्रव्योपयोगो निरर्थकः स्यात्| तथा हि-योगवाहिद्रव्यमन्तरेणापि यत्स्वभावं द्रव्यं प्रागासीत् तत्स्वभावमेव योगवाहिद्रव्ययुक्तमपि| तस्मादसदेतद्योगवावाहिलक्षणमिति| केचित्त्वेवं प्रतिजानते,-यध्रव्यं द्रव्यान्तरेण युक्तं सत् तस्य द्रव्यस्य शक्त्युत्कर्षमुत्पादयति, तद्योगवाहीति| तदप्यसम्यक्| यस्मादेवमभ्युपगम्यमाने बहूनि द्रव्याणि योगवाहीनि स्युः| तथा च मध्वादेरपि द्रव्यस्य किञ्चिध्रव्यं समानगुणं शक्त्युत्कर्षं कुर्वदेव दृष्टम्| तत्कथं मध्वादेरेव योगवाहित्वमुच्यते नापरस्येति| तदेतदपि लक्षणमसच्छ्रुतत्वादलक्षणम्| अपरे त्वेवमाहुः,-यध्रव्यं द्रव्यान्तरेणाननुगुणेनापि युक्तं सत्तद्गुणाननुवर्तते स्वं च कार्यं तदविरुद्धं किञ्चित्करोति, तद्योगवाहि द्रव्यं भृत्यवत्| यथा भृत्यः स्वामिकार्यमत्यजन् स्वकार्यमपि शरीरयात्रादिकं स्वाम्यविरुद्धं करोति, तथैव मधु मदनफलसंयुक्तं वमनकार्यं करोति, न तु वमननिवारणं मधुकार्यम्| एवं मधु हरीतकीसंयोगाद्विरेचनकार्यमेव करोति, न मधुकार्यं स्तम्भनरूपमिति| ये त्वत्रैवं प्रतिपन्नाः,-मदनफलादेः शक्त्युक्तर्षस्तथाविधोऽस्ति येन मधुसम्बन्धिकार्यमवधूय, स्वं कार्यं करोतीति, ते चैवं चोदयन्तो भवन्तीति वचनीयाः| यतः स्तम्भनद्रव्येणान्येन येन केनचित्संयुक्तस्य सुधाक्षीरस्यापि शक्तिः किञ्चिदपहीयमाना दृष्टा, मधुना तु स्तम्भनस्वभावेनाप्यस्य नापहीयते मनागपि| अतो मध्वादेरेव योगवाहित्वं नान्यस्य| अपि चान्यदा योगवाहि द्रव्यं त्रिवृतादिमदनफलेन युक्तं सद्विरेचनं वमनं चोभयकार्यं कुर्वद्दृष्टम्, न केवलं वमनमेव विरेचनमेव वा| तस्मान्मध्वादेरेव योगवाहित्वमिति स्थितमेतत्| तत्तुल्येति मधुसमा गुणैर्मधुशर्करा|

स०-तत्-मधु, उष्णमुपयुक्तं सन्निहन्ति-मारयति| तथा, उष्णार्तं-प्रतप्तं पुरुषं निहन्ति| उष्णे च काले देशे चोपयुक्तं तथा, उष्णैराहारादिभिश्च युक्तं सन्निहन्ति|

तच्च मधु प्रच्छर्दने-वमने, तथा निरूहे च उष्णं न निवार्यते-न निषिध्यते| यस्मात्कारणात्, तयोः-वमिनिरूहयोः, अलब्धपाकं-अपक्वमेवाशु निवर्तते-पुनरागच्छति| इतीक्षुवर्गः|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-मधुगुणानाह-चक्षुष्यमिति| यत्संहतान् कफादीन् विश्लेषयति तत्-छेदि| शोधनं-दुष्टपूयादिनिर्हरणम्| सन्धानं-विच्छिन्नास्थ्यादिसंश्लेषकम्| रोपणं-क्षीणमांसादिवर्धनम्| ननु, इह वातलं सुश्रुतवाक्ये त्रिदोषशमनमिति विरोधः| मैवम्| विषयभेदात्| यत्र शुद्धो वायुः शुद्धं मधु, तत्र वातलत्वम्| यत्र वातघातिभिर्मिश्रं मधु पित्ताद्यैर्व्यामिश्रो वायुः, तत्र वातघ्नत्वम्| उभयोर्योगवाहित्वात्| सुश्रुतेन हि पित्तश्लेष्मघ्नत्वं पठित्वा त्रिदोषशमनत्वं पठता पित्तश्लेष्माणौ शुद्धौ वातमिश्रौ वा, वायु तु मिश्रमेव मधु हन्तीति द्योतितम्| यच्च चरकेण मधुनो गुरुत्वमुक्तं सुश्रुतेन लघुत्वमुक्तम्, तत्र गुरुत्वं गुणेन, लघुत्वं पाकेनेत्यविरोधः| चरको हि गुरुलघुगुणावेवेच्छति| सुश्रुतस्तु पाकावपि| तत्र यच्चिरेण पच्यते तद्गुरुगुणम्, यच्छीघ्रं तल्लघुगुणम्, यत्पक्वं विण्मूत्रे सृजति श्लेष्माणं करोति तद्गुरुपाकम्, यद्विण्मूत्रे गृह्णाति वायुं करोति तल्लघुपाकम्|

मधुशर्करागुणानाह-तत्तुल्येति| तत्तुल्या-मधुसदृशगुणा| वह्निपाकात्कालपाकाद्वा शर्करारूपतां गतं मधु-मधुशर्करा|

आ० र०-उष्णेन मधुनो विरोधमाह-उष्णमुष्णार्तमिति| उष्णं मधु-अग्न्यादितापितम्| उष्णार्तं-उष्णैरातपादिभिः पीडितं नरम्| उष्णे-उष्णदेशे काले वा प्रयुक्तं मधु| उष्णैः-उष्णस्पर्शैर्द्रव्यैः सहोपयुक्तं मधु |

उष्णविरोधस्यापवादमाह-प्रच्छर्दन इति| अलब्धपाकमपि चिरकालस्थितं विरुद्धोपक्रमैरजीर्णादिविकारैर्मधु हन्तीत्याश्चेवोक्तम्| सङ्ग्रहे तु (सू.अ.६)-"विषान्वयत्वेन विषपुष्पेभ्योऽपि यतो मधु| कुर्वते से स्वयं यच्च सविषा भ्रमरादयः|| गुरुरूक्षकषायत्वाच्छैत्याच्चाल्पं हितं मधु| न हि कष्टतमं किञ्चित्तदजीर्णाद्यतो नरम्|| उपक्रमविरोधित्वात्सद्यो हन्याद्यथा विषम्| नानाद्रव्यात्मकत्वाच्च योगवाहि परं मधु|| वृष्ययोगैरतो युक्तं वृष्यतामनुवर्तते| भ्रामरं पौत्तिकं क्षौद्रं माक्षिकं च यथोत्तरम्|| [वरं स्याद्भ्रामरं शुक्लं, घृतवर्णं तु पौत्तिकम्| क्षौद्रं तु कपिलं प्रोक्तं तैलाभं माक्षिकं स्मृतम्|| विशेषाद्गुर्वभिष्यन्दि भ्रामरं स्वादुतर्पणम्| क्षौद्रंसतिक्तमधुरं लघु रूक्षं विशोधनम्|| पौत्तिकं बृंहणं रूक्षं कफव्रणहितं लघु| मण्डः पुराणो मधुरस्तीक्ष्णो रूक्षो लघुस्तनुः||] वरं जीर्णं च तेष्वन्त्ये द्वे एव विनियोजयेत्|" इति| इतीक्षुवर्गः|

अभिधानमञ्जरी मदनादिगणवर्ग - ३. मदनकुटजवर्ग
मधु
मधु कुसुमासवमुक्तं पुष्परसं कौसुमं च कुसुमोत्थम् |
पुष्पासवं कुसुमरससञ्ज्ञं तत् सारघं चेति ||७३||

कैयदेवनिघण्टु - १. ओषधिवर्ग
मधु
पुष्पासवः पुष्परसो मक्षिकाविट् च सारघम् |
माक्षिकं पौत्तिकं क्षौद्रं भ्रामरं मधुजातयः ||१७३||
माक्षिकं तैलसङ्काशं पौत्तिकं घृतवर्णकम् |
क्षौद्रं तु कपिलं विद्यात् भ्रामरं शशिवर्णकम् ||१७४||

सामान्यमधुगुण
मधु स्वादु हिमं रूक्षं कषायानुरसं लघु |
दीपनं ग्राहि चक्षुष्यं स्वर्यं वर्ण्यं विलेपनम् ||१७५||
सौकुमार्यकरं वृष्यं हृद्यं स्रोतोविशोधनम् |
सूक्ष्मं मेधाकरं छेदि व्रणशोधनरोपणम् ||१७६||
विशदं रोचनं ह्लादि प्रसादजननं जयेत् |
मेदःपित्तकफश्वासहिध्ममेहवमिक्षयान् ||१७७||
दोषत्रयातिसारास्रतृष्णादाहविषकृमीन् |
कुष्ठार्शोरक्तपित्तघ्नं योगवाहि च वातलम् ||१७८||
वातलं वातकोपेऽपि वर्षासु मधु शस्यते |१७९|

माक्षिकमधु
नातिस्वल्पा मक्षिकाख्याः पिङ्गला मधुमक्षिकाः |
मधु सञ्चिन्वते यत्र तैलाभं माक्षिकाभिधम् ||१८०||
माक्षिकं मधुषु श्रेष्ठं लघीयो नाति शीतलम् |
रूक्षं कासव्रणश्वास कामलार्शःक्षतक्षये ||१८१||
विशेषेण हितं वातं न हन्ति न करोति च |१८२|

क्षौद्रमधु
क्षौद्रं क्षुद्राः स्वल्पपिङ्गास्तत्कृतं कपिलं मधु ||१८२||
क्षौद्रं विशेषतः शीतं वातलं लघु लेखनम् |
सतिक्तं मधुरं सूक्ष्ममभिष्यन्दि कफास्रजित् ||१८३||
क्षतकासक्षयश्वासनेत्ररोगातिसारनुत् |१८४|

पौत्तिकमधु
या कृष्णा मशकाकाराः सुसूक्ष्माः स्थूलपिण्डकाः ||१८४||
मक्षिका पुत्तिका वृक्षकोटरे चिन्वते मधु |
घृतवर्णं पौत्तिकं तल्लोके तत्कुन्तिमामिधम् ||१८५||
विषवत् पुष्पसेविन्याः स्वयं च सविषा भृशम् |
महत्यो माक्षिकाः पिङ्गाः पुत्तिकाः केचिदुचिरे ||१८६||
पौत्तिकं लघु रूक्षोष्णं वातासृक्पित्तदाहकृत् |
विदाहि मेहकृत् शस्तं ग्रन्थ्यादिक्षतशोषिषु ||१८७||

भ्रामरमधु,
किञ्चित् सूक्ष्मैः प्रसिद्धेभ्यः षट्पदेभ्योऽलिभिश्चितम् |
श्वेतं तद् भ्रामरं यद्वा भ्रमरैरेव निर्मितम् ||१८८||
भ्रामरं रक्तपित्तघ्नं स्वादुपाकरसं हिमम् |
विशेषाद् गुर्वभिष्यन्दि पिच्छिलं मूत्रदाढर्यकृत् ||१८९||
तर्पणं भ्रमतृण्मोहविषमेहांश्च नाशयेत् |

आर्घ्यमधु

मधूकवृक्षनिर्यासं जरत्कार्वाश्रमोद्भवाः ||१९०||
स्रवन्त्यार्घ्यं मधु प्राहुः श्वेतकं मालवा जनाः |
तीक्ष्णास्याः मक्षिकाः पीतवर्णाः षट्पदसन्निभाः ||१९१||
अर्घ्या नाम तदुत्पन्नमार्घ्यमित्यपरे जगुः |
आर्घ्यं कषायं चक्षुष्यं तिक्तं कटुविपाकतः ||१९२||
मधुरं कफपित्तघ्नं वातलं बलपुष्टिकृत् |१९३|

छात्रमधु,
सरघा पीतकपिलाः प्रायो हैमवते वने ||१९३||
कुर्वन्ति छत्रकाकारं तच्छात्रं कथ्यते मधु |
छात्रं तु मधुरं पाके शीतलं पिच्छिलं गुरु ||१९४||
रक्तपित्तकृमिश्वित्रप्रमेहघ्नं गुणोत्तमम् |

औद्दालकमधु

उद्दालकाः पिङ्गसूक्ष्माः प्रायो वल्मीकमध्यगाः ||१९५||
चिन्वन्त्यौद्दालकं तत्तु लोके भूकृत्रिमं मधु |
औद्दालकं कषायाम्लं तिक्तमुष्णं रुचिप्रदम् ||१९६||
पित्तलं कटुकं पाके स्वर्यं कुष्ठविषापहम् |१९७|

दालमधु
पत्रोपरिभवं दालं यद्वा पिङ्गलमक्षिकाः ||१९७||
दालाख्याश्चिन्वते प्रायस्तरुकोटरगाश्च तत् |
दालोद्भवं मधु स्वादु रूक्षमम्लं कषायकम् ||१९८||
वातलं लेखनं छर्दिप्रमेहशमनं परम् |१९९|
 

नवीनमधु
नवीनं मध्वभिष्यन्दि नातिश्लेष्महरं सरम् ||१९९||
स्निग्धं मधुरभूयिष्ठं बृंहणं गुरु पुष्टिदम् |२००|

पुराणमधु
पुराणं स्थौल्यमेदोघ्नं रूक्षं ग्राह्यतिलेखनम् ||२००||
त्रिदोषघ्नमभिष्यन्दि पुराणत्वं यथा यथा |
तथा तथा क्रमेणैव गौरवेण विमुच्यते ||२०१||
मधुनः शर्करायाश्च गुडस्यापि विशेषतः |
अतीते त्वेकसमये पुराणत्वं प्रचक्ष्यते ||२०२||

शीतोष्णमधुगुण
विषयुक्तादिपुष्पेभ्यः स्वयं च सविषा मधु |
भ्रमराद्या विचिन्वन्ति विषान्वयतया ततः ||२०३||
विषे य उक्तास्तीक्ष्णाद्याः क्षौद्रेऽपि च त एव तु |
विशेषाच्छीतता क्षौद्रे शैत्ये नष्टे विषं हि तत् ||२०४||
नरमग्न्यातपाद्यार्तमुष्णयो र्देशकालयोः |
द्रव्यैरुष्णैर्युतं चोष्णं तं निहन्त्युपयोजितम् ||२०५||
प्रच्छर्दने निरूहे च मधूष्णं न निवार्यते |
अलब्धपाकमाश्वेव तयोर्यस्मान्निवर्तते ||२०६||
आर्घ्यं विषान्वयाभावादुष्णेन न विरुध्यते |
शीतेनाप्यान्तरिक्षेण विरुध्येताम्भसा मधु ||२०७||
दोषत्रयहरं पक्वमामं साम्लं त्रिदोषकृत् |
लघुतिक्तकषायत्वात् श्लेष्मघ्नं पित्तनाशनम् ||२०८||
कषायस्वादुपैच्छिल्यात् स्निग्धोष्णाभ्यां समीहृत् |
गुरुरूक्षकषायत्वात् शैत्याच्च मधु दुर्जरम् ||२०९||
आमेषूक्ता क्रिया या तु मध्वामे सा विरुध्यते |
मध्वामं विषवद्धन्ति सेव्यं तेनाल्पशो मधु ||२१०||
क्षौद्रस्य पाके चाष्टांशे नवमांशं जलं क्षिपेत् |
दुर्मांसे मूत्रसंयुक्तं स्थौल्ये तु त्रिफलारसम् ||२११||
रोपणे क्षीरसंयुक्तं शोधने रजनीरसम् |
सर्वरोगेषु पानीयं दत्वा मृद्वग्निना पचेत् ||२१२||
क्षिप्तं जले निमग्नं स्यादथवा पिच्छिलं भवेत् |
वस्त्रे दर्व्यां विलेपीति मधुपाकस्य लक्षणम् ||२१३||
नानाद्रव्यात्मकत्वाच्च योगवाहि परं मधु |
वृष्ययोगैरतो युक्तं वृष्यतामनुवर्तते ||२१४||
योजयेन् माक्षिकक्षौद्रे तयोरन्यदलाभतः |
मण्डः पुराणो मधुनस्तीक्ष्णो रूक्षो लघुस्तनुः ||२१५||
विवर्जितो निरूहेषु विषमेदःकफापहम् |
मधुनः शर्करा गुर्वी सुस्वादुर्मधुवच्च स ||२१६||