अ.हृ.चि.१७ / श्वयथु चिकित्सा / १४-१६, च.चि.१२ / शोथ चिकित्सा / ५० - ५२

दशमूलकषायस्य कंसे पथ्याशतं पचेत्||१४||

दत्त्वा गुडतुलां तस्मिन् लेहे दद्याद्विचूर्णितम्| त्रिजातकं त्रिकटुकं किञ्चिच्च यवशूकजम्||१५||
प्रस्थार्धं च हिमे क्षौद्रात्तन्निहन्त्युपयोजितम्|
प्रवृद्धशोफ ज्वर मेह गुल्म कार्श्यामवाताम्लक रक्तपित्तम्|
वैवर्ण्य मूत्रानिलशुक्रदोष श्वासारुचि प्लीह गरोदरं च||१६||

द्विपञ्चमूलस्य पचेत् कषाये कंसेऽभयानां च शतं गुडस्य|
लेहे सुसिद्धेऽथ विनीय चूर्णं व्योषं त्रिसौगन्ध्यमुषास्थिते च||५०||
प्रस्थार्धमात्रं मधुनः सुशीते किञ्चिच्च चूर्णादपि यावशूकात्|
एकाभयां प्राश्य ततश्च लेहाच्छुक्तिं निहन्ति श्वयथुं प्रवृद्धम्||५१||
श्वास ज्वरारोचक मेह गुल्म प्लीह त्रिदोषोदर पाण्डुरोगान्|
कार्श्यामवातावसृगम्लपित्त वैवर्ण्य मूत्रानिलशुक्रदोषान्||५२||
इति कंसहरीतकी|

आयुर्वेददीपिका व्याख्या (चक्रपाणिदत्त कृत)

द्विपञ्चमूलस्येत्यादौ निर्दिष्टत्वात् कंसः क्वाथाद्भवति, तावन्मानं दशमूलं चतुःषष्टिपलं ग्राह्यम्| अन्ये तु ‘द्विपञ्चमूलस्य तुलाकषाये कंसोऽभयानां च शतं गुडस्य’ इति पठन्ति| व्योषत्रिसौगन्ध्ययोः मानानिर्देशेन अन्यत्र लेहान्तरोक्तचूर्णमानानुसारेण मानं ज्ञेयम्| अगस्त्यहरीतक्यां गुडतुलायां पिप्पलीचूर्णपलचतुष्टयमुक्तं, तथा च्यवनप्राशे मत्स्यण्डिकार्धतुलायां पिप्पलीचूर्णपलद्वयमुक्तं, तद्वदिहापि गुडशते व्योषस्य कटुद्रव्यस्य पलचतुष्टयं; तथा च्यवने चातुर्जातकस्य गन्धार्थस्य पलमुक्तं, तदनुसारेणेह द्विपलं त्रिसौगन्ध्यम्| किञ्चिच्छब्दस्याल्पवचनत्वादत्रोक्तनागरादिचूर्णादर्धमानं यावशूकस्य ज्ञेयं, केचित्तु किञ्चिच्छब्दं कर्षपर्यायं वदन्ति; तन्त्रान्तरप्रत्ययात्| जतूकर्णसंवादात् त्रिसौगन्ध्यस्य प्रत्येकं कर्षमानत्वं, त्र्यूषणयवक्षाराणां तु प्रत्येकं पलम्| यदुक्तं- “दशमूलकषायस्य कंसे पथ्याशतं गुडात्| तुलां पचेत्ततो दद्याद् व्योषक्षारचतुःपलम्| त्रिसुगन्धस्य कर्षांश प्रस्थार्धं मधुनो हिमे” इत्यादि||५०-५२||

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या 

दशमूलकषायस्याढके पथ्याशतं पचेत्| अत्र च सामान्यपरिभाषया क्वाथ्यद्रव्यस्य च दशमूलस्य द्वात्रिंशत् पलानि भवन्ति| एवं च तन्त्रान्तरे विरोधः| तथा च तत्रैवं कथ्यते, (च. चि. अ. १२|५०)- "द्विपञ्चमूलस्य तुलाकषाये कंसेऽभयानां च शतं गुडाच्च|" इति| तदेवं विरोधं पश्यन्तो व्याख़्यामेवंविधां विद्वांसो विदधति,-दशमूलस्य तुला, तस्याः कषायो दशमूलकषाय इति| मयूरव्यंसकादित्वादुत्तरपदलोपि समासः| एवं दशमूलस्य पलशतं तत्क्वाथस्याढके पथ्याशतं पचेत्| गुडतुलां दत्त्वा तस्मिन् लेहे विचूर्णितं त्रिजातकादि दद्यात्| एतेषां च प्रमाणं वासिष्ठलेहवेत् (हृ. चि. अ. ३|१३३) कल्प्यम्| यवक्षारस्य कर्षमात्रं देयम्| तन्त्रान्तरे ह्युक्तम्-"व्योषाच्चतुष्पलं दद्यात्त्रिपलं त्रिसुगन्धतः| कर्षमात्रं यवक्षारात्" इति| शीते च सति माक्षिकात् प्रस्थार्धं देयम्| तत्-एतत्, उपयोजितं प्रवृद्धशोफादीन् हन्ति| ख़रनादस्तु जगाद-"दशमूलाढकमभयाशतसहितं पाचयेदपां द्रोणे| अवशेषितचतुरंशे तस्मिन् पुनः प्रक्षिपेत् पथ्याः||" इति| उपजातिवृत्तम्|