Brief Description
अ.हृ.सू.14/21-24
तत्र मेदोनिलश्लेष्मनाशनं सर्वमिष्यते ॥
कुलत्थजूर्नश्यामाकयवमुद्गमधूदकम्||२१||
मस्तुदण्डाहतारिष्टचिन्ताशोधनजागरम्|
मधुना त्रिफलां लिह्याद्गुडूचीमभयां धनम्||२२||
रसाञ्जनस्य महतः पञ्चमूलस्य गुग्गुलोः|
शिलाजतुप्रयोगश्च साग्निमन्थरसो हितः||२३||
विडड्गं नागरं क्षारः काललोहरजो मधु|
यवामलकचूर्णं च योगोऽस्थौल्यदोषजित्||२४||
सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)
स०-कुलत्थादिकं स्थूलायेष्यते| जूर्णः-तृणधान्यविशेषो दक्षिणापथे जोन्धलक इति प्रसिद्धः| दण्डाहतं - मथितम्| त्रिफलादीनामन्यतमं मधुना लिह्यात्| तथा, रसाञ्जनादेश्च प्रयोगोऽग्निमन्थरससहितो हितः, अतिस्थूलायेति प्रकृतेन योज्यम्| विडङ्गादियोगः सर्वसमभागोऽतिस्थौल्यदोषजित्|
आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या
कुलत्थेति, मस्त्विति| जूर्णौ - यावनालः| मधूदकं - मधुमिश्रमुदकम्| दण्डाहतं - तक्रम्|
त्रिफलादींश्चतुरो योगानाह - मधुना त्रिफलामिति|
रसाञ्जनादीम्श्चतुरः प्रयोगानाह-रसाञ्जनस्येति, शिलाजतुप्रयोगश्चेति| साग्निमन्थरस इति चतुर्भिः सम्बध्यते| अग्निमन्थरसः-तर्कारीस्वरसः|
विडङ्गादियोगमाह-विडङ्गमिति, यवामलक चूर्णमिति| क्षारो-यवक्षारः| काललोहरजो-लोहचूर्णम्|
हिन्दि व्याख्या
मेद, वात और कफ को कम करने वाले उपचार वांछनीय हैं;
कुलत्था का उपयोग, जवार, श्यामा यवा - जौ मूंग दाल, और शहद का पानी;
चिंता में लिप्तता, तनावपूर्ण गतिविधियाँ, पञ्चकर्म, नींद से बचाव,
त्रिफला, गुडूची, अभया और मुस्ता , प्रतिदिन शहद के साथ चाटना चाहिए;
या तो रसंजना (बर्बेरिस अरिस्टाटा का जलीय अर्क), बृहत पंचमुल (अग्निमंथा, श्योनाक,गंभारी, पाटल, बिल्व), गुग्गुलु - अग्निमन्थ के ताजे रस के साथ उपयोग करे ।
विडंग का चूर्ण (झूठी काली मिर्च - एम्बेलिया पसली), नागर - (अदरक), क्षार- यवक्षार और लोहे का चूर्ण या यव (जौ - होर्डियम वल्गारे) और आंवला का पाउडर साथ मे शहद - रोजाना चाटना चाहिए।
English translation
Treatments which reduce Medas- fat, Anila- Vata and Kapha are desirable;
Use of Kulattha – horse gram – Dolichos Biflorus,
Jurna,- Sorghum, Shyamaka - Barnyard Millete
Yava – Barley – Hordeum Vulgare,
Mudga – green gram, and Honey water;
Indulgence in worry, stressful activities, Purification therapies, avoidance of sleep,
either Triphala, Guduci, Abhaya –(Chebulic Myrobalan fruit rind – Terminalia chebula) and
Musta (Cyperus rotundus), should be licked with honey daily;
Either Rasanjana (Aqueous extract of Berberis aristata), Brihat Pancamula (Agnimantha,
Shyonaka, Gambhari, Patala, Bilva), Guggulu – along with the fresh juice of Agnimnatha is
suitable;
Powder of Vidanga (False black pepper – Embelia ribes), Nagara – (Ginger), Kshara-
Yavakshara and iron filing or powder of Yava (Barley – Hordeum vulgare) and Amla along with
honey – should be licked daily.
| Sl.No | Raw Material | Variant | Ratio | Quantity Required for 1000g | Unit |
|---|
| Rasa | |
|---|---|
| Guna | |
| Veerya | |
| Vipaka | |
| Prabhava | |
| Anupanam | modal-content |
| Sl.No. | Disease Factor | Name of the combination | Form of the combination | Reference | Combination products | Procedure |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | अतिस्थौल्य (Ati sthoulya, Obesity) | स्थौल्यहर प्रयोगम् -1 - Sthoulyahara Prayogam - 1 | अ.हृ.सू.14/21-24 |
| Disease Factors |
|---|
| Type | Operator | Value | Unit | Frequency | Duration | Comment |
|---|