Brief Description
चरकसंहिता - सूत्रस्थानम् - २७. अन्नपानविध्यध्यायः
बिल्वं तु दुर्जरं पक्वं दोषलं पूतिमारुतम् | स्निग्धोष्णतीक्ष्णं तद्बालं दीपनं कफवातजित्||१३८||
सुश्रुतसंहिता - सूत्रस्थानम् - ४६. अन्नपानविध्यध्यायः
कफानिलहरं तीक्ष्णं स्निग्धं सङ्ग्राहि दीपनम् | कटुतिक्तकषायोष्णं बालं बिल्वमुदाहृतम् ||१७४||
विद्यात्तदेव सम्पक्वं मधुरानुरसं गुरु | विदाहि विष्टम्भकरं दोषकृत् पूतिमारुतम् ||१७५||
अष्टाङ्गहृदयम् - सूत्रस्थानम् - ६. अन्नस्वरूपविज्ञानीयाध्यायः
पक्वं सुदुर्जरं बिल्वं दोषलं पूतिमारुतम्||१२५|| दीपनं कफवातघ्नं बालं, ग्राह्युभयं च तत्|
सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या
बिल्वं पक्वं सुदुर्जरं पूतिमारुतं च-दुर्गन्ध्यपानवातकृत् भवति| बालं-असम्पूर्णमनुपचितं बिल्वं, दीपनं कफवातघ्नम्| उभयं-आमं पक्वं च, ग्राहि-मूत्रपुरीषादेः सङ्ग्रहणम्|
आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या
अथ बिल्वम्| तत्र पक्वबिल्वगुणानाह-पक्वमिति| पूतिमारुतं-दुर्गन्ध्यधोवातप्रवर्तकम्| सङ्ग्रहे तु (सू. अ.७) -गुर्वग्निसादकृद्बिल्वम् इति|
बालबिल्वगुणानाह-दीपनमिति| पक्वबालसाधारणगुणानाह-ग्राहीति|
अष्टाङ्गसङ्ग्रहः - सूत्रस्थानम् - ७. अन्न्स्वरूपविज्ञानीयः
गुर्वग्निसादकृद्बिल्वं दोषलं पूतिमारुतम्|
पक्वं बालं पुनस्तीक्ष्णं पित्तलं लघुदीपनम् | वातश्लेष्मघ्नमुष्णं च स्निग्धं ग्राह्युभयं परम्||१७०||
शशिलेखा व्याख्या (इन्दु कृत)
बिल्वं गुरु, अग्निसादकरं, त्रिदोषकरं, पूतिमारुतं च| पूतिगुणं दुर्गन्धकरं च मारुतमुद्गारादौ करोतीत्येवंगुणं पक्वं बिल्वम्| बालं पुनरपक्वं तीक्ष्णत्वादिगुणयुक्तम्| उभयं बालं पक्वं च स्निग्धं परमत्यर्थं च संग्रहणम्|| १७०||
कैयदेवनिघण्टु - १. ओषधिवर्ग
बाले त्वस्य फले बिल्वकर्कटी बिल्वपेशिका ||१८||
श्रीफलस्तुवरस्तिक्तो ग्राही रूक्षोऽग्निपित्तकृत् | कफवातामशूलघ्नो ग्राहिणी बिल्वपेशिका ||२०||
बिल्वं कटु कषायोष्णं तिक्तं दीपनपाचनम् ||२१||
स्निग्धं तीक्ष्णं लघु ग्राहि हृद्यं वातकफापहम् | पक्वं विदाहि विष्टम्भि मधुरानुरसं गुरु ||२२||
दोषलं दुर्जरं पूतिवातं ग्राह्यग्निसादनम् |
द्रव्यगुणसङ्ग्रह - ५. फलवर्ग
आम, पक्व बिल्वफलगुण
कटुतिक्तकषायोष्णं बालं बिल्वमुदाहृतम् | तदेव विद्यात्सम्पक्वं मधुरानुरसं गुरु ||२८||
विदाहि विष्टम्भकरं दोषकृत् पूतिमारुतम् |२९|
द्रव्यगुणसङ्ग्रहटीका व्याख्या (श्रीशिवदाससेन कृत)
बिल्वस्याप्यामपक्वभेदेन गुणमाह– कफानिलहरमित्यादि| बालबिल्वं बिल्वशलाटु| अत्र कफानिलहरमित्यारभ्य उदाहृतमित्यन्तश्च प्रथमावस्थाबिल्वगुणः, तदेवेत्याद्यर्धश्लोकेन मध्यावस्थबिल्वगुणः, विदाहीत्यादिः पूतिमारुतमित्यन्तः स्वादुपक्वबिल्वगुण इति| सम्पक्वमिति परिणतं मध्यावस्थमित्यर्थः युक्तं चैतत् सुपक्वस्य हि मधुरानुरसता न युज्यते, यतः पक्वस्य मधुर एव रसो नत्वन्यो रस इति| पूतिमारुतमिति पूतिश्ब्दोऽयं सुगन्धिवचनः, यथा– पूतिः खट्वासः, यथा– वनजा मधुकुक्कुटी पूतिपुष्पा, सुगन्धिपुष्पेत्यर्थः; तेन पूतिः सुगन्धिर्मारुतो यस्य तत्तथा| एतच्च विशेषणं सुपक्वावस्थाप्रदर्शनपरम्, यतः सुपक्वबिल्वसंसर्गी बाह्यपवनः सुगन्धिर्भवतीति| तदेव दोषत्रयकरं प्रभावात्| अन्ये तु पूतिमारुतं दुर्गन्धिकुक्षिवातकरमित्याचक्षते| तन्न, सम्यगप्रतीतेः, मध्यबिल्वगुणानिर्दोशाच्चेति; नहि य एव बालबिल्वस्य गुणः स एव मध्यस्यापि युज्यते इति चन्द्रिका; चक्रस्तु तदेव विद्यादित्यादिः पूतिमारुतमित्यन्तः पक्वबिल्वगुण इत्याह; यतश्चरकेऽपि "दुर्जरं बिल्वसिद्धं तु" ( च. सू. २७) इत्यादिना द्विविधमेव; वाग्भटेऽप्येवम्||२८-२९||–
निघण्टुशेष - १. वृक्षकाण्ड
बिल्वे महाफलः श्र्याह्वः शलाटुः पूतिमारुतः | महाकच्छः |च] शाण्डिल्यः शैलूषो नीलमल्लिका ||७९||
श्रीवासः श्रीफलो हृद्यगन्धो मालूर-कर्कटौ |८०|
निघण्टुशेषटीका व्याख्या (श्रीवल्लभगणि कृत)
बिलति-भिनत्ति बिल्वः, निघृषी- [हैमोणादिसू. ५११] इति किद् वः, तत्र| महान्ति फलान्यस्य महाफलः| श्रिया आह्वा अस्य श्र्याह्वः| “शल गतौ” शलति शलाटुः, “शलेराटुः” [हैमोणादिसू. ७६३] इत्याटुः प्रत्ययः| पूतिर्मारुतोऽस्य पूतिमारुतः| महांश्चासौ कच्छश्च महाकच्छः| शण्डिलस्यापत्यं शाण्डिल्यः गर्गादित्वाद् यञ्, “शाण्डिल्यपौत्रः शिलूषजः इत्यागमात्; शाण्डिल्य इव वा, ब्राह्मणमान्यत्वात्| शैलूष इव शैलूषः, नानारूपपरिवर्तनाद्वा| नीलमल्लिकेव नीलमल्लिका||७९||
श्रिया वासः श्रीवासः| श्रीप्रदानि फलान्यस्य श्रीफलः| हृद्यो गन्धोऽस्य हृद्यगन्धः| मलते-दधाति मलान् मालूरः, “महि-कणि-चण्यणि-[हैमोणादिसू. ४२८] इति णिदूरः| कर्किः सौत्रो गत्यर्थः, कर्कति कर्कटः, दिव्यवि- [हैमोणादिसू. १४२] इत्यटः| आह च–
बिल्वः शलाटुः शाण्डिल्यो हृद्यगन्धः सदाफलः|
शैलूषः श्रीफलः श्र्याह्वः कर्कटः पूतिमारुतः||
लक्ष्मीफलो गन्धगर्भः सत्यकर्मा वरारुहा|
वातसारो हृषीकश्च कण्टकाढ्यः सिताननः|| इति|
बिल्वनामानि| लोके बीली इति प्रसिद्धिः|
मदनादिनिघण्टु - ३. तृतीयगण
बिल्वः शलाटुः शाण्डिल्यः पूतिवाहो महाफलः | श्रीफलो हृद्यगन्धश्च बालोसौबिल्वकर्कटी ||३||
कफवातहरो रूक्षो रसे तिक्तकषायकः | पूत्यपानः फले विल्वस्सङ्ग्राही वह्निदीपनः ||४||
माधवद्रव्यगुण - १. विविधौषधिवर्ग
सङ्ग्राहि कफवातघ्नं बिल्वं दीपनपाचनम् | बालं वृद्धं त्रिदोषाय दुर्जरं पूतिमारुतम् ||२४||
कफवातामशूलघ्नी ग्राहिणी बिल्वपेशिका | कफानिलामदुर्नामब्रध्नशोथोदरापहम् ||२५||
राजवल्लभनिघण्टु - ३. माध्याह्निकपरिच्छेद
बिल्वं बालं कषायोष्णं पाचनं वह्निदीपनम् | सङ्ग्राहि तिक्तकटुकं तीक्ष्णं वातकफापहम् ||१८६||
पक्वं सुगन्धि मधुरं दुर्जरं ग्राहि दोषलम् ||१८७||
फलेषु परिपक्वेषु ये गुणाः समुदाहृताः |बिल्वादन्यत्र विज्ञेया बिल्वमामं गुणोत्तरम् ||१८८||
कफवातामशूलघ्नी ग्राहिणी बिल्वपेषिका ||१८९||
लघुनिघण्टु
बिल्वे शलाटुः शाण्डिल्यो हृद्यगन्धो महाफलः ||९२||
सदाफलः श्रीफलश्च मालूरो गोहरीतकी | बिल्वं सुकोमलं पथ्यं रक्तातीसारनाशनम् ||९३||
| Sl.No | Raw Material | Variant | Ratio | Quantity Required for 1000g | Unit |
|---|
| Rasa | |
|---|---|
| Guna | |
| Veerya | |
| Vipaka | |
| Prabhava | |
| Anupanam | modal-content |
| Sl.No. | Disease Factor | Name of the combination | Form of the combination | Reference | Combination products | Procedure |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | दुस्तर ग्रहणी रोगम् (Dustara Grahani Rogam) | दाडिमाद्यं तैलम् -1 (Dadimadya Tailam -1) | फलम् - Phalam - Fruits | भै. र. । संग्र. | ||
| 2 | अर्शस् - Arshas - Diseases with swellings and tumours at anal canal | दाडिमाद्यं तैलम् -1 (Dadimadya Tailam -1) | फलम् - Phalam - Fruits | भै. र. । संग्र. | ||
| 3 | प्रमेहः - Prameha - Disease spectrum with increased urgency, frequency and quantity and altered quality of urine | दाडिमाद्यं तैलम् -1 (Dadimadya Tailam -1) | फलम् - Phalam - Fruits | भै. र. । संग्र. | ||
| 4 | मेदोरोग (Medoroga, Diseases associated with F | वरुणादि गणम् - Varunadi Ganam | फलम् - Phalam - Fruits | सु.सू.३८ / १० - ११, अ.स.सू.१५/ २१-२२, अ.सं.सू .१६ / ११ | ||
| 5 | अल्पाग्नि / मन्दाग्नि / अग्निमान्द्यम् / अग्निसादम् - Alpagni / Mandagni / Agnimandyam / Agnisadam - Spectrum of diseases with reduced appetite, digestion and assimilation | वरुणादि गणम् - Varunadi Ganam | फलम् - Phalam - Fruits | सु.सू.३८ / १० - ११, अ.स.सू.१५/ २१-२२, अ.सं.सू .१६ / ११ | ||
| 6 | ऊरुस्तम्भ (Urustambha, Paraparesis | वरुणादि गणम् - Varunadi Ganam | फलम् - Phalam - Fruits | सु.सू.३८ / १० - ११, अ.स.सू.१५/ २१-२२, अ.सं.सू .१६ / ११ | ||
| 7 | शिरोरोगम् - Shirorogam - Disease spectrum with headaches | वरुणादि गणम् - Varunadi Ganam | फलम् - Phalam - Fruits | सु.सू.३८ / १० - ११, अ.स.सू.१५/ २१-२२, अ.सं.सू .१६ / ११ | ||
| 8 | कफज व्याधि (Diseases associated with Kapha) | वरुणादि गणम् - Varunadi Ganam | फलम् - Phalam - Fruits | सु.सू.३८ / १० - ११, अ.स.सू.१५/ २१-२२, अ.सं.सू .१६ / ११ | ||
| 9 | गुल्म रोगम् - Gulma Rogam - Disease spectrum with various Abdominal swellings / tumours/ Cysts | वरुणादि गणम् - Varunadi Ganam | फलम् - Phalam - Fruits | सु.सू.३८ / १० - ११, अ.स.सू.१५/ २१-२२, अ.सं.सू .१६ / ११ | ||
| 10 | विद्रधि - Vidradhi - Boils / Furuncles / Carbuncles | वरुणादि गणम् - Varunadi Ganam | फलम् - Phalam - Fruits | सु.सू.३८ / १० - ११, अ.स.सू.१५/ २१-२२, अ.सं.सू .१६ / ११ | ||
| 11 | अन्तर्विद्रधि (Antarvidradhi, Spectrum of diseases with Abscess/cysts/secreting tumors in internal organs ) | वरुणादि गणम् - Varunadi Ganam | फलम् - Phalam - Fruits | सु.सू.३८ / १० - ११, अ.स.सू.१५/ २१-२२, अ.सं.सू .१६ / ११ | ||
| 12 | कफमेदज व्याधि (Kaphamedaja Vyadhi) | वरुणादि गणम् - Varunadi Ganam | फलम् - Phalam - Fruits | अ.सं.सू.१५ / २१-२२ , अ.हृ.सू १६/११, सु.सू.३८ / १० - ११ | ||
| 13 | बाधिर्य (Badhirya, Deafness) | वरुणादि गुग्गुलु - Varunadi guggulu | फलम् - Phalam - Fruits | अ.सं.उ.४९/१४६ | ||
| 14 | कर्णशूल ( Karnashula, Otalgia, Ear pain) | वरुणादि गुग्गुलु - Varunadi guggulu | फलम् - Phalam - Fruits | अ.सं.उ.४९/१४६ | ||
| 15 | दन्त शूल (Dantashula, Odontalgia, Toothache) | वरुणादि गुग्गुलु - Varunadi guggulu | फलम् - Phalam - Fruits | अ.सं.उ.४९/१४६ | ||
| 16 | शिरोरोगम् - Shirorogam - Disease spectrum with headaches | वरुणादि गुग्गुलु - Varunadi guggulu | फलम् - Phalam - Fruits | अ.सं.उ.४९/१४६ | ||
| 17 | स्वरभेद (Svarabheda, Spectrum of Diseases with altered voice, voice loss, hoarseness of voice, Aphonia, Dysphonia, monotonic voice) | वरुणादि गुग्गुलु - Varunadi guggulu | फलम् - Phalam - Fruits | अ.सं.उ.४९/१४६ | ||
| 18 | श्वासम् - Shvasam - Disease Spectrum with difficulty breathing | वरुणादि गुग्गुलु - Varunadi guggulu | फलम् - Phalam - Fruits | अ.सं.उ.४९/१४६ | ||
| 19 | वृद्धि रोग/ब्रध्न रोग / वङ्क्षणानाह - Vruddhi Roga / Bradna roga / Vankshanaha - Disease spectrum with swellings at Groin and pubic area | वरुणादि गुग्गुलु - Varunadi guggulu | फलम् - Phalam - Fruits | अ.सं.उ.४९/१४६ | ||
| 20 | गुल्म रोगम् - Gulma Rogam - Disease spectrum with various Abdominal swellings / tumours/ Cysts | वरुणादि गुग्गुलु - Varunadi guggulu | फलम् - Phalam - Fruits | अ.सं.उ.४९/१४६ | ||
| 21 | अन्तर्विद्रधि (Antarvidradhi, Spectrum of diseases with Abscess/cysts/secreting tumors in internal organs ) | वरुणादि गुग्गुलु - Varunadi guggulu | फलम् - Phalam - Fruits | अ.सं.उ.४९/१४६ | ||
| 22 | उदर रोगम् - Udara Rogam - Diseases with abdominal Distention due to Various Causes | वरुणादि गुग्गुलु - Varunadi guggulu | फलम् - Phalam - Fruits | अ.सं.उ.४९/१४६ | ||
| 23 | स्निग्ध धूम द्रव्याणि (Snigdha dhuma dravya, | स्निग्ध / स्नैहिक धूमद्रव्य गणम् - Snigdha / Snaihika dhuma dravya Ganam | फलम् - Phalam - Fruits | अ.हृ.सू.२१/१३-१५,सु.सं.चि.४०/४,च.सू.५/२५-२६ | ||
| 24 | प्रदरम् / असृग्दरम् - Pradaram / Asrugdaram - Disease spectrum with excess vaginal bleeding , menorrhagia, metrorrhagia | पुष्यानुग चूर्णम् - 1 - Pushyanuga Churnam - 1 | फलम् - Phalam - Fruits | भैषज्य रत्नावली - स्त्रीरोगाधिकारम् / गदा निग्रहम् - चूर्णाधिकारम् / रस रत्नाकरम् / वृंन्द माधवम् - प्रदराधिकारम् चक्रदत्तम् - असृग्दरम् / वङ्गसेनम् / योग रत्नाकरम् / बृहत् निघण्टु रत्नाकरम् - स्त्री रोगाधिकारम् | ||
| 25 | रक्तातिसारम् (Raktatisaram - Dysentery) | पुष्यानुग चूर्णम् - 1 - Pushyanuga Churnam - 1 | फलम् - Phalam - Fruits | भैषज्य रत्नावली - स्त्रीरोगाधिकारम् / गदा निग्रहम् - चूर्णाधिकारम् / रस रत्नाकरम् / वृंन्द माधवम् - प्रदराधिकारम् चक्रदत्तम् - असृग्दरम् / वङ्गसेनम् / योग रत्नाकरम् / बृहत् निघण्टु रत्नाकरम् - स्त्री रोगाधिकारम् | ||
| 26 | प्रवाहिका - Pravahika - Disease spectrum with mucus predominant bloody diarrhea - Ameobiasis, inflammatory bowel disease, Crohns disease and ulcerative colitis , Colon cancer | पुष्यानुग चूर्णम् - 1 - Pushyanuga Churnam - 1 | फलम् - Phalam - Fruits | भैषज्य रत्नावली - स्त्रीरोगाधिकारम् / गदा निग्रहम् - चूर्णाधिकारम् / रस रत्नाकरम् / वृंन्द माधवम् - प्रदराधिकारम् चक्रदत्तम् - असृग्दरम् / वङ्गसेनम् / योग रत्नाकरम् / बृहत् निघण्टु रत्नाकरम् - स्त्री रोगाधिकारम् | ||
| 27 | आगन्तुज बालरोगम् - Agantuja balarogam - Pediatric diseases due to infestation of external energies | पुष्यानुग चूर्णम् - 1 - Pushyanuga Churnam - 1 | फलम् - Phalam - Fruits | भैषज्य रत्नावली - स्त्रीरोगाधिकारम् / गदा निग्रहम् - चूर्णाधिकारम् / रस रत्नाकरम् / वृंन्द माधवम् - प्रदराधिकारम् चक्रदत्तम् - असृग्दरम् / वङ्गसेनम् / योग रत्नाकरम् / बृहत् निघण्टु रत्नाकरम् - स्त्री रोगाधिकारम् | ||
| 28 | दोषज बालरोगम् - Doshaja Balarogam - Pediatric diseases due to disequilibrium of internal bodily energies | पुष्यानुग चूर्णम् - 1 - Pushyanuga Churnam - 1 | फलम् - Phalam - Fruits | भैषज्य रत्नावली - स्त्रीरोगाधिकारम् / गदा निग्रहम् - चूर्णाधिकारम् / रस रत्नाकरम् / वृंन्द माधवम् - प्रदराधिकारम् चक्रदत्तम् - असृग्दरम् / वङ्गसेनम् / योग रत्नाकरम् / बृहत् निघण्टु रत्नाकरम् - स्त्री रोगाधिकारम् | ||
| 29 | योनिरोगम् (Yonirogam) | पुष्यानुग चूर्णम् - 1 - Pushyanuga Churnam - 1 | फलम् - Phalam - Fruits | भैषज्य रत्नावली - स्त्रीरोगाधिकारम् / गदा निग्रहम् - चूर्णाधिकारम् / रस रत्नाकरम् / वृंन्द माधवम् - प्रदराधिकारम् चक्रदत्तम् - असृग्दरम् / वङ्गसेनम् / योग रत्नाकरम् / बृहत् निघण्टु रत्नाकरम् - स्त्री रोगाधिकारम् | ||
| 30 | आर्तव दोषम् / रजो दोषम् - Artava Dosham / Rajo Dosha - Diseases of menstruation and ovulation | पुष्यानुग चूर्णम् - 1 - Pushyanuga Churnam - 1 | फलम् - Phalam - Fruits | भैषज्य रत्नावली - स्त्रीरोगाधिकारम् / गदा निग्रहम् - चूर्णाधिकारम् / रस रत्नाकरम् / वृंन्द माधवम् - प्रदराधिकारम् चक्रदत्तम् - असृग्दरम् / वङ्गसेनम् / योग रत्नाकरम् / बृहत् निघण्टु रत्नाकरम् - स्त्री रोगाधिकारम् | ||
| 31 | श्वेत प्रदरम् - Shveta Pradaram - Leucorrhea - Disease spectrum with Whitish discharge per vagina | पुष्यानुग चूर्णम् - 1 - Pushyanuga Churnam - 1 | फलम् - Phalam - Fruits | भैषज्य रत्नावली - स्त्रीरोगाधिकारम् / गदा निग्रहम् - चूर्णाधिकारम् / रस रत्नाकरम् / वृंन्द माधवम् - प्रदराधिकारम् चक्रदत्तम् - असृग्दरम् / वङ्गसेनम् / योग रत्नाकरम् / बृहत् निघण्टु रत्नाकरम् - स्त्री रोगाधिकारम् | ||
| 32 | नील प्रदरम् - Neela Pradaram - Disease spectrum with bluish discharge per vagina | पुष्यानुग चूर्णम् - 1 - Pushyanuga Churnam - 1 | फलम् - Phalam - Fruits | भैषज्य रत्नावली - स्त्रीरोगाधिकारम् / गदा निग्रहम् - चूर्णाधिकारम् / रस रत्नाकरम् / वृंन्द माधवम् - प्रदराधिकारम् चक्रदत्तम् - असृग्दरम् / वङ्गसेनम् / योग रत्नाकरम् / बृहत् निघण्टु रत्नाकरम् - स्त्री रोगाधिकारम् | ||
| 33 | पीत प्रदरम् - Pita Pradaram - Disease spectrum with yellowish discharge per vagina | पुष्यानुग चूर्णम् - 1 - Pushyanuga Churnam - 1 | फलम् - Phalam - Fruits | भैषज्य रत्नावली - स्त्रीरोगाधिकारम् / गदा निग्रहम् - चूर्णाधिकारम् / रस रत्नाकरम् / वृंन्द माधवम् - प्रदराधिकारम् चक्रदत्तम् - असृग्दरम् / वङ्गसेनम् / योग रत्नाकरम् / बृहत् निघण्टु रत्नाकरम् - स्त्री रोगाधिकारम् | ||
| 34 | श्याव प्रदरम् - Shyava Pradaram - Disease spectrum with Greyish discharge per vagina | पुष्यानुग चूर्णम् - 1 - Pushyanuga Churnam - 1 | फलम् - Phalam - Fruits | भैषज्य रत्नावली - स्त्रीरोगाधिकारम् / गदा निग्रहम् - चूर्णाधिकारम् / रस रत्नाकरम् / वृंन्द माधवम् - प्रदराधिकारम् चक्रदत्तम् - असृग्दरम् / वङ्गसेनम् / योग रत्नाकरम् / बृहत् निघण्टु रत्नाकरम् - स्त्री रोगाधिकारम् | ||
| 35 | अरुण प्रदरम् - Aruna Pradaram - Disease spectrum with reddishblack discharge per vagina | पुष्यानुग चूर्णम् - 1 - Pushyanuga Churnam - 1 | फलम् - Phalam - Fruits | भैषज्य रत्नावली - स्त्रीरोगाधिकारम् / गदा निग्रहम् - चूर्णाधिकारम् / रस रत्नाकरम् / वृंन्द माधवम् - प्रदराधिकारम् चक्रदत्तम् - असृग्दरम् / वङ्गसेनम् / योग रत्नाकरम् / बृहत् निघण्टु रत्नाकरम् - स्त्री रोगाधिकारम् | ||
| 36 | अर्शस् - Arshas - Diseases with swellings and tumours at anal canal | पुष्यानुग चूर्णम् - 2 - Pushyanuga Churnam - 2 | फलम् - Phalam - Fruits | चरक संहिता - चिकित्सास्थानम् - अध्याय ३० - योनिरोग चिकित्साध्यायम् | ||
| 37 | स्रावी अर्शस् (Sravi arshas) | पुष्यानुग चूर्णम् - 2 - Pushyanuga Churnam - 2 | फलम् - Phalam - Fruits | चरक संहिता - चिकित्सास्थानम् - अध्याय ३० - योनिरोग चिकित्साध्यायम् | ||
| 38 | रक्तार्शस् - Raktarshas - Bleeding piles | पुष्यानुग चूर्णम् - 2 - Pushyanuga Churnam - 2 | फलम् - Phalam - Fruits | चरक संहिता - चिकित्सास्थानम् - अध्याय ३० - योनिरोग चिकित्साध्यायम् | ||
| 39 | रक्तातिसारम् (Raktatisaram - Dysentery) | पुष्यानुग चूर्णम् - 2 - Pushyanuga Churnam - 2 | फलम् - Phalam - Fruits | चरक संहिता - चिकित्सास्थानम् - अध्याय ३० - योनिरोग चिकित्साध्यायम् | ||
| 40 | प्रवाहिका - Pravahika - Disease spectrum with mucus predominant bloody diarrhea - Ameobiasis, inflammatory bowel disease, Crohns disease and ulcerative colitis , Colon cancer | पुष्यानुग चूर्णम् - 2 - Pushyanuga Churnam - 2 | फलम् - Phalam - Fruits | चरक संहिता - चिकित्सास्थानम् - अध्याय ३० - योनिरोग चिकित्साध्यायम् | ||
| 41 | दोषज बालरोगम् - Doshaja Balarogam - Pediatric diseases due to disequilibrium of internal bodily energies | पुष्यानुग चूर्णम् - 2 - Pushyanuga Churnam - 2 | फलम् - Phalam - Fruits | चरक संहिता - चिकित्सास्थानम् - अध्याय ३० - योनिरोग चिकित्साध्यायम् | ||
| 42 | आगन्तुज बालरोगम् - Agantuja balarogam - Pediatric diseases due to infestation of external energies | पुष्यानुग चूर्णम् - 2 - Pushyanuga Churnam - 2 | फलम् - Phalam - Fruits | चरक संहिता - चिकित्सास्थानम् - अध्याय ३० - योनिरोग चिकित्साध्यायम् | ||
| 43 | योनिरोगम् (Yonirogam) | पुष्यानुग चूर्णम् - 2 - Pushyanuga Churnam - 2 | फलम् - Phalam - Fruits | चरक संहिता - चिकित्सास्थानम् - अध्याय ३० - योनिरोग चिकित्साध्यायम् | ||
| 44 | आर्तव दोषम् / रजो दोषम् - Artava Dosham / Rajo Dosha - Diseases of menstruation and ovulation | पुष्यानुग चूर्णम् - 2 - Pushyanuga Churnam - 2 | फलम् - Phalam - Fruits | चरक संहिता - चिकित्सास्थानम् - अध्याय ३० - योनिरोग चिकित्साध्यायम् | ||
| 45 | पीत प्रदरम् - Pita Pradaram - Disease spectrum with yellowish discharge per vagina | पुष्यानुग चूर्णम् - 2 - Pushyanuga Churnam - 2 | फलम् - Phalam - Fruits | चरक संहिता - चिकित्सास्थानम् - अध्याय ३० - योनिरोग चिकित्साध्यायम् | ||
| 46 | नील प्रदरम् - Neela Pradaram - Disease spectrum with bluish discharge per vagina | पुष्यानुग चूर्णम् - 2 - Pushyanuga Churnam - 2 | फलम् - Phalam - Fruits | चरक संहिता - चिकित्सास्थानम् - अध्याय ३० - योनिरोग चिकित्साध्यायम् | ||
| 47 | श्याव प्रदरम् - Shyava Pradaram - Disease spectrum with Greyish discharge per vagina | पुष्यानुग चूर्णम् - 2 - Pushyanuga Churnam - 2 | फलम् - Phalam - Fruits | चरक संहिता - चिकित्सास्थानम् - अध्याय ३० - योनिरोग चिकित्साध्यायम् | ||
| 48 | अरुण प्रदरम् - Aruna Pradaram - Disease spectrum with reddishblack discharge per vagina | पुष्यानुग चूर्णम् - 2 - Pushyanuga Churnam - 2 | फलम् - Phalam - Fruits | चरक संहिता - चिकित्सास्थानम् - अध्याय ३० - योनिरोग चिकित्साध्यायम् | ||
| 49 | अर्शस् - Arshas - Diseases with swellings and tumours at anal canal | पुष्यानुग चूर्णम् - 3 - Pushyanuga Churnam - 3 | फलम् - Phalam - Fruits | अष्टाङ्गसङ्ग्रहः - उत्तरस्थानम् - ३९. गुह्यरोगप्रतिषेधः अष्टाङ्ग हृदयम् - उत्तर स्थानम् - अध्याय ३४ - गुह्यरोगप्रतिषेधाध्यायः | ||
| 50 | स्रावी अर्शस् (Sravi arshas) | पुष्यानुग चूर्णम् - 3 - Pushyanuga Churnam - 3 | फलम् - Phalam - Fruits | अष्टाङ्गसङ्ग्रहः - उत्तरस्थानम् - ३९. गुह्यरोगप्रतिषेधः अष्टाङ्ग हृदयम् - उत्तर स्थानम् - अध्याय ३४ - गुह्यरोगप्रतिषेधाध्यायः | ||
| 51 | रक्तार्शस् - Raktarshas - Bleeding piles | पुष्यानुग चूर्णम् - 3 - Pushyanuga Churnam - 3 | फलम् - Phalam - Fruits | अष्टाङ्गसङ्ग्रहः - उत्तरस्थानम् - ३९. गुह्यरोगप्रतिषेधः अष्टाङ्ग हृदयम् - उत्तर स्थानम् - अध्याय ३४ - गुह्यरोगप्रतिषेधाध्यायः | ||
| 52 | क्रिमि रोग (Krimi roga) | पुष्यानुग चूर्णम् - 3 - Pushyanuga Churnam - 3 | फलम् - Phalam - Fruits | अष्टाङ्गसङ्ग्रहः - उत्तरस्थानम् - ३९. गुह्यरोगप्रतिषेधः अष्टाङ्ग हृदयम् - उत्तर स्थानम् - अध्याय ३४ - गुह्यरोगप्रतिषेधाध्यायः | ||
| 53 | बालामयम् / बालरोगम् - Balamayam / Balarogam - Diseases of children | पुष्यानुग चूर्णम् - 3 - Pushyanuga Churnam - 3 | फलम् - Phalam - Fruits | अष्टाङ्गसङ्ग्रहः - उत्तरस्थानम् - ३९. गुह्यरोगप्रतिषेधः अष्टाङ्ग हृदयम् - उत्तर स्थानम् - अध्याय ३४ - गुह्यरोगप्रतिषेधाध्यायः | ||
| 54 | योनिरोगम् (Yonirogam) | पुष्यानुग चूर्णम् - 3 - Pushyanuga Churnam - 3 | फलम् - Phalam - Fruits | अष्टाङ्गसङ्ग्रहः - उत्तरस्थानम् - ३९. गुह्यरोगप्रतिषेधः अष्टाङ्ग हृदयम् - उत्तर स्थानम् - अध्याय ३४ - गुह्यरोगप्रतिषेधाध्यायः | ||
| 55 | आर्तव दोषम् / रजो दोषम् - Artava Dosham / Rajo Dosha - Diseases of menstruation and ovulation | पुष्यानुग चूर्णम् - 3 - Pushyanuga Churnam - 3 | फलम् - Phalam - Fruits | अष्टाङ्गसङ्ग्रहः - उत्तरस्थानम् - ३९. गुह्यरोगप्रतिषेधः अष्टाङ्ग हृदयम् - उत्तर स्थानम् - अध्याय ३४ - गुह्यरोगप्रतिषेधाध्यायः | ||
| 56 | श्याव प्रदरम् - Shyava Pradaram - Disease spectrum with Greyish discharge per vagina | पुष्यानुग चूर्णम् - 3 - Pushyanuga Churnam - 3 | फलम् - Phalam - Fruits | अष्टाङ्गसङ्ग्रहः - उत्तरस्थानम् - ३९. गुह्यरोगप्रतिषेधः अष्टाङ्ग हृदयम् - उत्तर स्थानम् - अध्याय ३४ - गुह्यरोगप्रतिषेधाध्यायः | ||
| 57 | नील प्रदरम् - Neela Pradaram - Disease spectrum with bluish discharge per vagina | पुष्यानुग चूर्णम् - 3 - Pushyanuga Churnam - 3 | फलम् - Phalam - Fruits | अष्टाङ्गसङ्ग्रहः - उत्तरस्थानम् - ३९. गुह्यरोगप्रतिषेधः अष्टाङ्ग हृदयम् - उत्तर स्थानम् - अध्याय ३४ - गुह्यरोगप्रतिषेधाध्यायः | ||
| 58 | अरुण प्रदरम् - Aruna Pradaram - Disease spectrum with reddishblack discharge per vagina | पुष्यानुग चूर्णम् - 3 - Pushyanuga Churnam - 3 | फलम् - Phalam - Fruits | अष्टाङ्गसङ्ग्रहः - उत्तरस्थानम् - ३९. गुह्यरोगप्रतिषेधः अष्टाङ्ग हृदयम् - उत्तर स्थानम् - अध्याय ३४ - गुह्यरोगप्रतिषेधाध्यायः | ||
| 59 | श्वेत प्रदरम् - Shveta Pradaram - Leucorrhea - Disease spectrum with Whitish discharge per vagina | पुष्यानुग चूर्णम् - 3 - Pushyanuga Churnam - 3 | फलम् - Phalam - Fruits | अष्टाङ्गसङ्ग्रहः - उत्तरस्थानम् - ३९. गुह्यरोगप्रतिषेधः अष्टाङ्ग हृदयम् - उत्तर स्थानम् - अध्याय ३४ - गुह्यरोगप्रतिषेधाध्यायः | ||
| 60 | बालानां जन्तुकृताः दोषाः - Balanam Jantukruta Dosha - Worm infestations of children | पुष्यानुग चूर्णम् - 3 - Pushyanuga Churnam - 3 | फलम् - Phalam - Fruits | अष्टाङ्गसङ्ग्रहः - उत्तरस्थानम् - ३९. गुह्यरोगप्रतिषेधः अष्टाङ्ग हृदयम् - उत्तर स्थानम् - अध्याय ३४ - गुह्यरोगप्रतिषेधाध्यायः |
| Disease Factors |
|---|
| Type | Operator | Value | Unit | Frequency | Duration | Comment |
|---|
