कैयदेवनिघण्टु - १. ओषधिवर्ग

राजीफलः पाण्डुफलः पाण्डुकः कर्कटच्छदः | जाली तु कूलको ज्योत्स्ना राजीमानमृताफलः ||५६२||
तिक्तोत्तमा बीजगर्भाऽपरा राजपटोलिका | अस्या मूलं तु मधुरं पटु पत्रं प्रकीर्तितम् ||५६३||
पटोलः कटुकस्तिक्तः सरोष्णः कफपित्तनुत् | कण्डूदाहतृषाकोठकुष्ठरक्तज्वरान् जयेत् ||५६४||
फलं तस्य कटु स्वादु पाके तिक्तं रसे लघु | मलानुलोमनं वृष्यं हृद्यं दीपनपाचनम् ||५६५||
स्निग्धोष्णं रोचनं हन्ति दोषश्वासज्वरकृमीन् | पटोलपत्रं पित्तघ्नं वल्ली चास्य कफापहा |
फलं त्रिदोषशमनं मूलं तस्य विरेचनम् ||५६६||
मूलं सरं वातहरं पलाशनालं ज्वरघ्नं तु फलं पटोल्याः | तिक्तं त्रिदोषज्वरमेहकुष्ठकासकृमिघ्नं रुचिकृत्पटोलम् ||५६७||

धन्वन्तरिनिघण्टु - १. गुडूच्यादिवर्ग

पटोलः कुलकः प्रोक्तः पाण्डुकः कर्कशच्छदः ||५२||
राजीफलः पाण्डुफलो राजनामाऽमृताफलः | वीर्यगर्भप्रतानश्च कुष्ठहा कासमुक्तिदः ||५३||
पटोलं कटुकं तिक्तमुष्णं पित्तविरोधि च | कफासृक्कण्डुकुष्ठानि ज्वरदाहौ च नाशयेत् ||५४||

निघण्टुशेष - ४. शाककाण्ड

पटोले तु पाण्डुफलः कुलकः कर्कशच्छदः | राजीफलः कफहरो राजमान्योऽमृताफलः ||३६०||

निघण्टुशेषटीका व्याख्या (श्रीवल्लभगणि कृत)

“पट गतौ” पटति इति पटोलः; “पटयति सरलत्वात्” इति क्षीरस्वामी, “कटि-पटि-” [हैमोणादिसू. ४९३] इत्योलः, पुं-स्त्रीलिङ्गः, तत्र| पाण्डूनि फलान्यस्य पाण्डुफलः| कोलति-संस्त्यायति कुलकः, “ध्रु-धून्दि-रुचि-तिलि-पुलि-कुलि-” [हैमोणादिसू. २९] इत्यादिना किदकः| कर्कशानि छदान्यस्य कर्कशच्छदः| राज्याकारं फलमस्य राजीफलः| कफं हरति कफहरः| राज्ञां मान्यो राजमान्यः| अमृतानि फलान्यस्य अमृताफलः, पृषोदरादित्वाद् दीर्घः| आह च पटोलः कुलकः प्रोक्तः पाण्डुरः कर्कशच्छदः|
राजीफलः पाण्डुफलो राजमान्योऽमृताफलः|| [धन्व. वर्ग १ श्लो. ४९] इति| एतस्य लोके ‘पटोल’ इति प्रसिद्धिः||३६०||
 

भावप्रकाश-पूर्वखण्ड-मिश्रप्रकरण - १०. शाकवर्ग

पटोलः कूलकस्तिक्तः पाण्डुकः कर्कशच्छदः |
राजीफलः पाण्डुफलो राजेयश्चामृतफलः | बीजगर्भः प्रतीकश्च कुष्ठहा कासभञ्जनः ||५६||
पटोलं पाचनं हृद्यं वृष्यं लघ्वग्निदीपनम् | स्निग्धोष्णं हन्ति कासास्रज्वरदोषत्रयक्रिमीन् ||५७||
पटोलस्य भवेन्मूलं विरेचनकरं सुखात् | नालं श्लेष्महरं पत्रं पित्तहारी फलं पुनः |
दोषत्रयहरं प्रोक्तं तद्वत्तिक्ता पटोलिका ||५८||

मदनपालनिघण्टु - ७. शाकवर्ग

पटोलः पाण्डुको जातीकलकः कर्कशच्छदः | राजीफलः पाण्डुफलो राजीमानमृताफलम् ||४४||
तिक्तोत्तमा बीजगर्भाऽपरा राजपटोलिका | ज्योत्स्नी पटोलिका जाली नादेयी भूमिजम्बुका ||४५||
पटोलं पाचनं हृद्यं वृष्यं लघ्वग्निदीपनम् | स्निग्धोष्णं हन्ति वातास्रज्वरदोषत्रयक्रिमीन् ||४६||
पत्रं पित्तहरं शीतं तस्य वल्ली कफापहा | मूलं विरेचनं प्रोक्तं फलं दोषत्रयापहम् ||४७||

मदनादिनिघण्टु - १५. पञ्चदशगण

पटोलः कूटिलः प्रोक्तः पाण्डुकः कर्कशच्छदः | राजाफलः पाण्डुफलो राजीमानामृतफला ||१||
पटोलपत्रं पित्तघ्नं वल्लीश्वासकफापहा | फलत्वग्दोषशमनं मूलं चास्यविरेककृत् ||२||

राजनिघण्टु - ३. गुडूच्यादिवर्ग

स्यात्पटोलः कटुफलः कुलकः कर्कशच्छदः | राजनामाऽमृतफलः पाण्डुः पाण्डुफलो मतः ||२२||
बीजगर्भो नागफलः कुष्ठारिः कासमर्दनः | पञ्चराजिफलो ज्योत्स्नी कुष्ठघ्नः षोडशाह्वयः ||२३||
पटोलः कटुतिक्तोष्णो रक्तपित्तबलासजित् | कफकण्डूतिकुष्ठासृग्ज्वरदाहार्तिनाशनः ||२४||
 

राजवल्लभनिघण्टु - ३. माध्याह्निकपरिच्छेद

पटोलं कफपित्तास्रव्रणकुष्ठज्वरापहम् | विसर्पनयनव्याधित्रिदोषगरनाशनम् ||१०८||
पटोलपत्रं पित्तघ्नं नाडी तस्य कफापहा | फलं तस्यास्त्रिदोषघ्नं मूलं तस्या विरेचनम् ||१०९||

सरस्वतीनिघण्टु - ४. लतावर्ग

पटोलकः पाण्डुफलस्तिक्तकः कर्कशच्छदः ||१६||
कटुतिक्ता विचित्राङ्गी ज्योत्स्नी च स्वादुतिक्तकः |१७|

सोढलनिघण्टु गुणसङ्ग्रह (द्वितीय भाग) - १. गुडूच्यादिवर्ग
गुडूच्यादिवर्गद्रव्यगुण

पटोलं स्वादु रोचिष्णु दीपनं कटुपाकि च |
कफपित्तहरं सोष्णं व्रण्यं वृष्यमवातलम् ||१३४||
तद्वत्स्वादुपटोली स्याद्विशेषात्पित्तनाशनी |