Brief Description
Mandura is an Iron by product which is produced by oxidation of iron and extensively used in drug formulations which
अथ मण्डूरस्य स्वरूपम्
रसतरङ्गिणी - विंशस्तरङ्ग:
प्रतापितस्य लोहस्य घनाघातच्युतं मलम् । | कालेन पिण्डतां याति क्षितो, मण्डूरमुच्यते ॥ १२३॥
लोह को तपाने पर जब उसमें बड़े बड़े इथोड़ों की चोट लग जाती है तो लोहा में मैल पृथक् होकर नीचे गिर जाता है । जो कुछ वर्षों के
बाद पृथ्वी पर पिंडी के रूप में पाया जाता है इसी लोहमल को मंडूर कहते हैं ।
मण्डूरस्य नामानि
रसतरङ्गिणी - विंशस्तरङ्ग:
मण्डूरं तु समाख्यातं किट्टं लोहभवं तथा । लोहकिट्टं लोहमलं लोहोच्छिष्टञ्च तन्मतम् ॥ १२४ ॥
मंडूर को किट्ट तथा लोहभव, लोहकिट्ट, लोहमल आओऔर लोहोच्छिष्ट नाम से व्यवहार किया जाता है ॥ १२४ ॥
मण्डूरस्य प्राशस्त्यम्
रसतरङ्गिणी - विंशस्तरङ्ग:
षष्टिवर्षोयमधमं मध्यं सप्ततिवार्षिकम् । सर्वश्रेष्ठं समाख्यातं मण्डूरं शतवार्षिकम् ॥ १२५ ॥
मण्डूरप्रशस्तिः कालयोगतारतम्याद् गुणभेदभिन्नम् |तथा हि षष्टिवर्षीयधमम् गुणतः इति शेषः, मध्यं सप्ततिवार्षिकम् , अन्यत्र त मध्यञ्चाशीतिवार्षिकम्
इत्युक्तम् । सवश्रेष्ठमिति पूर्वापेक्षयेति भावः | वस्तुतस्तु शतवर्षोत्तरमुत्तरोत्तरं पुराणतायां गुणप्रकर्षः इति साम्प्रदायिकां भावयन्ति ॥ १२५ ॥
साठ वर्षका पुराना मंडूर अधम ( बहुत साधारण गुणकारक और सत्तर वर्ष का पुराना मंडूर मध्यम गण, किंतु सौ वर्ष का पुराना मंडूर गुणों में सर्वश्रेष्ठ माना जाता है ॥ १२५ ॥
ग्राह्य मण्डूरस्य स्वरूपम्
रसतरङ्गिणी - विंशस्तरङ्ग:
स्निग्धं गुरु दृढं चैव कृष्णं कोटरवर्जितम् | जीर्णं नष्टपुरःस्थं च मण्डूरं ग्राह्यमुच्यते ॥ १२६ ॥
जीर्णे नष्टपुरःस्थमिति प्रायः अनेकशतवर्षपुराणता सम्पत्तेरित्यर्थः || १२६ ॥
जो मंडूर देखने में चिकना, भार, दृढ, कृष्णवर्ण और गढे और छिद्र या खोखलेपन से रहित तथा बहुत पुराने उजड़े हुए शहरों के समीप पाया जाता हो तो वह ग्राह्य मंडूर होता है ॥ १२६ |
मण्डूरस्य शोधनविधिः
रसतरङ्गिणी - विंशस्तरङ्ग:
विधि - १
ध्मातं विभीतकाङ्कारैर्गोमूत्रं परिषेचितम् । सप्तवारं लोहमलं शुद्धिमायात्यनुत्तमाम् ।। १२७ ||
ध्मातं बिभीतकाङ्गारैरिति शुद्धिः, अक्षाङ्गारैः धमेत् किट्टमिति प्राचीन संवादात् || १२७ ॥
लोहमंडूरको बहेड़े की लकड़ी की अग्नि या उसके तेज अंगारों में तपा तपाकर सात बार गोमूत्र में बुझाने से वह शद्ध हो जाता है ॥ १२७ ॥
विधि - २
प्रखरदहनतप्तं लोह किट्टं पुराणं विपुलसुरभिमूत्रे सप्तवारं निषिक्तम् ।
निगदितविधियोगान्मारणायानुरूपां कलयति खलु शुद्धिं सत्वरं निर्विशेषाम् । १२८ ॥
पुराने लोहमंडूर को तीब्र कोयलों की अग्नि में तपाकर गोमूत्र में बुझा दें | इस तरह सात बार गोमूत्र में बुझा देने से वह शुद्ध हा जाता है
ओर भस्म करने के योग्य हो जाता है॥ १२८॥
रसरत्न समुच्चयम् - पञ्चमाध्यायः
अक्षाङ्गारैर्धमेत्किट्टं लोहजं तद्गवां जलैः ।
सेचयेदक्षपात्रान्तः सप्तवारं पुनः पुनः ॥मण्डूरोयं समाख्यातश्चूर्णं श्लक्ष्णं नियोजयेत् ॥ १५० ॥
गोमूत्रैः त्रिफला क्वाथ्या तत्क्वाथे सेचयेच्छनैः ।
लोहकिट्टं सुसन्तप्तं यावज्जीर्यति तत्स्वयम् । तच्चूर्णं जायते पेष्यं मण्डूरोयं प्रयोजयेत् ॥ १५१ ॥
लोहसे पैदा हुए किट्ट को बहेडेके कोयलों की तेज अग्निमें तपाकर, बहेडेके बने हुए पात्र में गोमूत्र भरकर उसमें बुझवे । ऐसा सात बार करने से लोह किट्ट शुद्ध होता है । इसको मण्डूर कहते हैं । इसका बारीक चूर्ण करके भस्म करे । मण्डूरके चूर्णको गोमूत्र के द्वारा सिद्ध किये हुए त्रिफले के क्वाथमें भावना देकर तेज अग्निमें तब तक फूँके जबतक वह अपने आप जीर्ण न होजाय । फिर उसको खरल करलेवे । यह मण्डूर सब रोगोंमें प्रयोग करने योग्य है । जो गुण मारे हुए मुण्डलोहमें हैं वे ही गुण मुण्डकिट्टमें हैं, इस लिये रोगोंको शमन करनेके लिये सर्वत्र मण्डूरका प्रयोग करे || १५०-१५२ ॥
मण्डूरस्य मारणप्रकारः
रसतरङ्गिणी - विंशस्तरङ्ग:
चूर्णीकृतं तु मण्डूरं त्रिफला क्वथिताम्भसा । सम्पेष्य सम्पुटे कृत्वा त्रिशद्वारं ततः पुटेत् ।। १२९ ॥
एवं नातिचिरादेव रक्तचन्दनसप्रभम् । मण्डूरं जायते तूर्णं ततो योगेषु योजयेत् ॥ १३० ॥
लोहमारकगणोदितैस्तु तैर्भैषजेरपि सह प्रपेषितम् । लोहकिट्टमथ सम्पुटीकृतं पाचितं खलु समेति पञ्चताम् ।१३१।
शुद्ध मण्डूर को चूर्ण करके त्रिफला कषाय में घोटकर सुखा लें । अब इसे एक सम्पुट में बन्द करके साधारण पुट में फूंक देवें | इस विधि को
तीस बार दुहराने से शीघ्र ही लालचन्दन के वर्ण की उत्तम भस्म हो जाती है । इसको योगों में काम ला सकते हैं । अथवा ( शुद्ध ) मंडूर को पूर्वोक्त लोह
मारक गण की ओषधियों के स्वरस अथवा कषाय में घोंटकर पुट देने से भी मंडूर की भस्म हो जाती है || १९६-१३१ ॥
मृतमण्डूरस्य गुणा:
रसतरङ्गिणी - विंशस्तरङ्ग:
मण्डूरं सुमृतं वृष्यं शिशिरं रुचिरं परम् | दीपनं पित्तशमनं रक्त वृद्धिकरं परम || १३२ ॥।
पाण्डुप्रमत्तमातङ्गमदमर्दनकेसरी । कामलाकुड्यकुलिशं मण्डूरं तु विशेषतः ॥ १३३ |
शोषप्रशमनञ्चैव तथा शोफप्रणाशनम् । हलीमकं च प्लीहानं मण्डूरं हन्त्यशेषतः ॥ १३४ |
मण्डूरगुणाः - कामला एव कुड्यं भित्तिः, तत्पातने कुलिशं वज्रमिवेति । अशेषतः सर्वथा ॥ १३२-१३४ ॥
उत्तम मंडूरभस्म वृष्य, शीत, उत्तम रुचिकारक, अग्निदीपक, पित्तप्रकोपशामक और उत्तम रक्तवर्धक है | यह भस्म तीव्रपाण्डु तथा कामला
रोग को नष्ट करने में एक अद्भुत गुण रखती है। ओर शोषरोगनाशक, शोथ संहारक, हलीमक तथा प्लीहा वृद्धि को शीघ्र ही शान्त करती है |॥१३२-१३४॥
मण्डूरस्य मात्रा
रसतरङ्गिणी - विंशस्तरङ्ग:
आरभ्य गुञ्जापादांशाल्लोहमात्राविधानवित् । गुञ्जाद्वितयपर्यन्तं मण्डूरं विनियोजयेत् ।। १३५ ॥
मंडूरभस्म को चौथाई रत्ती मात्रा से लेकर दो रत्ती को मात्रा तक प्रयोग किया जाता है ॥ १३५ ||
| Sl.No | Raw Material | Variant | Ratio | Quantity Required for 1000g | Unit |
|---|
| Rasa | कषाय - Kashaya - Astringent |
|---|---|
| Guna | शीत गुणम् - Sheeta Gunam - Drug property which induces coldness and reduces heat or inflammation |
| Veerya | Shita Virya |
| Vipaka | Katu |
| Prabhava | कामलाहरम् - Kamalaharam - Drug property which cures Jaundice |
| Anupanam | मधु - Madhu - Honey | modal-content
| Sl.No. | Disease Factor | Name of the combination | Form of the combination | Reference | Combination products | Procedure |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | वृष्य/वाजीकरण (Vrushya/Vajikarana, Aphrodisiac) | मण्डूर भस्मम् / किट्ट भस्मम् - Mandura Bhasmam / Kitta Bhasmam | मण्डूरम् - Manduram - Iron oxide formulations | रसतरङ्गिणी - विंशस्तरङ्ग: | ||
| 2 | रुच्यम् / रुचिकारक / रुचिवर्धनम् - Ruchyam / Ruchikarakam / Ruchivardhanam | मण्डूर भस्मम् / किट्ट भस्मम् - Mandura Bhasmam / Kitta Bhasmam | मण्डूरम् - Manduram - Iron oxide formulations | रसतरङ्गिणी - विंशस्तरङ्ग: | ||
| 3 | दीपनम् - Deepanam - Eupeptic / Appetizer / stomachic / Metabolic rate accelerator | मण्डूर भस्मम् / किट्ट भस्मम् - Mandura Bhasmam / Kitta Bhasmam | मण्डूरम् - Manduram - Iron oxide formulations | रसतरङ्गिणी - विंशस्तरङ्ग: | ||
| 4 | पित्तहरम् - Pittaharam - Action which mitigates Pittadosham | मण्डूर भस्मम् / किट्ट भस्मम् - Mandura Bhasmam / Kitta Bhasmam | मण्डूरम् - Manduram - Iron oxide formulations | रसतरङ्गिणी - विंशस्तरङ्ग: | ||
| 5 | रक्ताल्पत्वम् (Raktalpatvam) | मण्डूर भस्मम् / किट्ट भस्मम् - Mandura Bhasmam / Kitta Bhasmam | मण्डूरम् - Manduram - Iron oxide formulations | रसतरङ्गिणी - विंशस्तरङ्ग: | ||
| 6 | रक्तकरम् - Raktakara | मण्डूर भस्मम् / किट्ट भस्मम् - Mandura Bhasmam / Kitta Bhasmam | मण्डूरम् - Manduram - Iron oxide formulations | रसतरङ्गिणी - विंशस्तरङ्ग: | ||
| 7 | पाण्डुरोगम् - Pandurogam - Disease spectrum with altered blood circulation and tissue perfusions and blood production | मण्डूर भस्मम् / किट्ट भस्मम् - Mandura Bhasmam / Kitta Bhasmam | मण्डूरम् - Manduram - Iron oxide formulations | रसतरङ्गिणी - विंशस्तरङ्ग: | ||
| 8 | कामला - Kamala - Disease spectrum with yellowish discolouration ok skin, sclera, nails, yellowish to red urine and feces, altered Sensorium, burning sensations, altered digestion, weakness, emaciation, lethargy, tastelessness | मण्डूर भस्मम् / किट्ट भस्मम् - Mandura Bhasmam / Kitta Bhasmam | मण्डूरम् - Manduram - Iron oxide formulations | रसतरङ्गिणी - विंशस्तरङ्ग: | ||
| 9 | कामलाहरम् - Kamalaharam - Drug property which cures Jaundice | मण्डूर भस्मम् / किट्ट भस्मम् - Mandura Bhasmam / Kitta Bhasmam | मण्डूरम् - Manduram - Iron oxide formulations | रसतरङ्गिणी - विंशस्तरङ्ग: | ||
| 10 | वात शोष/ गात्र शोषम् / शोषम् - Vatashosha / Gatrashosha / Shosha - Disease spectrum with Atrophy of any organ or part of the body | मण्डूर भस्मम् / किट्ट भस्मम् - Mandura Bhasmam / Kitta Bhasmam | मण्डूरम् - Manduram - Iron oxide formulations | रसतरङ्गिणी - विंशस्तरङ्ग: | ||
| 11 | क्षय रोगम् / राजयक्ष्मा / शोषम् - Kshaya Rogam / Rajayakshma / Shosham - Disease spectrum with progressive emaciation or cachexia | मण्डूर भस्मम् / किट्ट भस्मम् - Mandura Bhasmam / Kitta Bhasmam | मण्डूरम् - Manduram - Iron oxide formulations | रसतरङ्गिणी - विंशस्तरङ्ग: | ||
| 12 | धातुक्षयम् - Dhatukshayam - Spectrum of diseases associated with Cachexia or loss of muscle mass | मण्डूर भस्मम् / किट्ट भस्मम् - Mandura Bhasmam / Kitta Bhasmam | मण्डूरम् - Manduram - Iron oxide formulations | रसतरङ्गिणी - विंशस्तरङ्ग: | ||
| 13 | सर्वाङ्ग शोथ/ शोफ - Sarvanga shotha - Anasarca, Edema | मण्डूर भस्मम् / किट्ट भस्मम् - Mandura Bhasmam / Kitta Bhasmam | मण्डूरम् - Manduram - Iron oxide formulations | रसतरङ्गिणी - विंशस्तरङ्ग: | ||
| 14 | हलीमकम् - Halimaka - Disease spectrum with yellowish, dark yellowish, greenish discoloration of skin, with loss of stamina and Energy, emaciation, altered cognition, reduced hunger, fever, malice, burning sensation, thirst, vertigo - Advanced liver diseas | मण्डूर भस्मम् / किट्ट भस्मम् - Mandura Bhasmam / Kitta Bhasmam | मण्डूरम् - Manduram - Iron oxide formulations | रसतरङ्गिणी - विंशस्तरङ्ग: | ||
| 15 | प्लीह रोगम् / प्लीहोदरम् / प्लीह वृद्धिः - Pliha Rogam / Pleehodaram / Pleeha Vruddhi - Disease spectrum with enlarged spleen | मण्डूर भस्मम् / किट्ट भस्मम् - Mandura Bhasmam / Kitta Bhasmam | मण्डूरम् - Manduram - Iron oxide formulations | रसतरङ्गिणी - विंशस्तरङ्ग: | ||
| 16 | प्लीह शूलम् - Pleeha shulam - Pain in left upper quadrant of abdomen | मण्डूर भस्मम् / किट्ट भस्मम् - Mandura Bhasmam / Kitta Bhasmam | मण्डूरम् - Manduram - Iron oxide formulations | रसतरङ्गिणी - विंशस्तरङ्ग: | ||
| 17 | पाण्डुरोगम् - Pandurogam - Disease spectrum with altered blood circulation and tissue perfusions and blood production | पुनर्नवा मण्डूरम् - 2 - Punarnava Manduram - 2 | मण्डूरम् - Manduram - Iron oxide formulations | भैषज्य रत्नावली / वृन्द माधवम् / गदा निग्रहम् / निघण्टु रत्नाकरम् / चक्रदत्तम् / वृन्द माधवम् / रस रत्नाकरम् - पाण्डुरोग Bhaiṣajya Ratnāvalī / Vṛnda Mādhavam / Gadā Nigraham / Nighaṇṭu Ratnākaram / Cakradattam / Vṛnda Mādhavam / Rasa Ratnākaram - Pāṇḍuroga | ||
| 18 | क्षय रोगम् / राजयक्ष्मा / शोषम् - Kshaya Rogam / Rajayakshma / Shosham - Disease spectrum with progressive emaciation or cachexia | पुनर्नवा मण्डूरम् - 2 - Punarnava Manduram - 2 | मण्डूरम् - Manduram - Iron oxide formulations | भैषज्य रत्नावली / वृन्द माधवम् / गदा निग्रहम् / निघण्टु रत्नाकरम् / चक्रदत्तम् / वृन्द माधवम् / रस रत्नाकरम् - पाण्डुरोग Bhaiṣajya Ratnāvalī / Vṛnda Mādhavam / Gadā Nigraham / Nighaṇṭu Ratnākaram / Cakradattam / Vṛnda Mādhavam / Rasa Ratnākaram - Pāṇḍuroga | ||
| 19 | उदर रोगम् - Udara Rogam - Diseases with abdominal Distention due to Various Causes | पुनर्नवा मण्डूरम् - 2 - Punarnava Manduram - 2 | मण्डूरम् - Manduram - Iron oxide formulations | भैषज्य रत्नावली / वृन्द माधवम् / गदा निग्रहम् / निघण्टु रत्नाकरम् / चक्रदत्तम् / वृन्द माधवम् / रस रत्नाकरम् - पाण्डुरोग Bhaiṣajya Ratnāvalī / Vṛnda Mādhavam / Gadā Nigraham / Nighaṇṭu Ratnākaram / Cakradattam / Vṛnda Mādhavam / Rasa Ratnākaram - Pāṇḍuroga | ||
| 20 | आनाहः / विष्टंम्भ - Anaha - Disease spectrum of Abdominal distention associated with stoppage of excretion of Urine, Feces and flatus | पुनर्नवा मण्डूरम् - 2 - Punarnava Manduram - 2 | मण्डूरम् - Manduram - Iron oxide formulations | भैषज्य रत्नावली / वृन्द माधवम् / गदा निग्रहम् / निघण्टु रत्नाकरम् / चक्रदत्तम् / वृन्द माधवम् / रस रत्नाकरम् - पाण्डुरोग Bhaiṣajya Ratnāvalī / Vṛnda Mādhavam / Gadā Nigraham / Nighaṇṭu Ratnākaram / Cakradattam / Vṛnda Mādhavam / Rasa Ratnākaram - Pāṇḍuroga | ||
| 21 | शूल (Shula) | पुनर्नवा मण्डूरम् - 2 - Punarnava Manduram - 2 | मण्डूरम् - Manduram - Iron oxide formulations | भैषज्य रत्नावली / वृन्द माधवम् / गदा निग्रहम् / निघण्टु रत्नाकरम् / चक्रदत्तम् / वृन्द माधवम् / रस रत्नाकरम् - पाण्डुरोग Bhaiṣajya Ratnāvalī / Vṛnda Mādhavam / Gadā Nigraham / Nighaṇṭu Ratnākaram / Cakradattam / Vṛnda Mādhavam / Rasa Ratnākaram - Pāṇḍuroga | ||
| 22 | अर्शस् - Arshas - Diseases with swellings and tumours at anal canal | पुनर्नवा मण्डूरम् - 2 - Punarnava Manduram - 2 | मण्डूरम् - Manduram - Iron oxide formulations | भैषज्य रत्नावली / वृन्द माधवम् / गदा निग्रहम् / निघण्टु रत्नाकरम् / चक्रदत्तम् / वृन्द माधवम् / रस रत्नाकरम् - पाण्डुरोग Bhaiṣajya Ratnāvalī / Vṛnda Mādhavam / Gadā Nigraham / Nighaṇṭu Ratnākaram / Cakradattam / Vṛnda Mādhavam / Rasa Ratnākaram - Pāṇḍuroga | ||
| 23 | क्रिमि रोग (Krimi roga) | पुनर्नवा मण्डूरम् - 2 - Punarnava Manduram - 2 | मण्डूरम् - Manduram - Iron oxide formulations | भैषज्य रत्नावली / वृन्द माधवम् / गदा निग्रहम् / निघण्टु रत्नाकरम् / चक्रदत्तम् / वृन्द माधवम् / रस रत्नाकरम् - पाण्डुरोग Bhaiṣajya Ratnāvalī / Vṛnda Mādhavam / Gadā Nigraham / Nighaṇṭu Ratnākaram / Cakradattam / Vṛnda Mādhavam / Rasa Ratnākaram - Pāṇḍuroga | ||
| 24 | प्लीह रोगम् / प्लीहोदरम् / प्लीह वृद्धिः - Pliha Rogam / Pleehodaram / Pleeha Vruddhi - Disease spectrum with enlarged spleen | पुनर्नवा मण्डूरम् - 1 - Punarnava Manduram - 1 | मण्डूरम् - Manduram - Iron oxide formulations | चरकसंहिता - चिकित्सास्थानम् - १६. पाण्डुरोगचिकित्सितम् | ||
| 25 | पाण्डुरोगम् - Pandurogam - Disease spectrum with altered blood circulation and tissue perfusions and blood production | पुनर्नवा मण्डूरम् - 1 - Punarnava Manduram - 1 | मण्डूरम् - Manduram - Iron oxide formulations | चरकसंहिता - चिकित्सास्थानम् - १६. पाण्डुरोगचिकित्सितम् | ||
| 26 | अर्शस् - Arshas - Diseases with swellings and tumours at anal canal | पुनर्नवा मण्डूरम् - 1 - Punarnava Manduram - 1 | मण्डूरम् - Manduram - Iron oxide formulations | चरकसंहिता - चिकित्सास्थानम् - १६. पाण्डुरोगचिकित्सितम् | ||
| 27 | विषम ज्वर - Vishama jvara - Disease spectrum with remittent fever | पुनर्नवा मण्डूरम् - 1 - Punarnava Manduram - 1 | मण्डूरम् - Manduram - Iron oxide formulations | चरकसंहिता - चिकित्सास्थानम् - १६. पाण्डुरोगचिकित्सितम् | ||
| 28 | सर्वाङ्ग शोथ/ शोफ - Sarvanga shotha - Anasarca, Edema | पुनर्नवा मण्डूरम् - 1 - Punarnava Manduram - 1 | मण्डूरम् - Manduram - Iron oxide formulations | चरकसंहिता - चिकित्सास्थानम् - १६. पाण्डुरोगचिकित्सितम् | ||
| 29 | ग्रहणी रोगम् - Grahani rogam - Disease spectrum with altered digestion, absorption and excretion | पुनर्नवा मण्डूरम् - 1 - Punarnava Manduram - 1 | मण्डूरम् - Manduram - Iron oxide formulations | चरकसंहिता - चिकित्सास्थानम् - १६. पाण्डुरोगचिकित्सितम् | ||
| 30 | कुष्ठम् - Kushtha | पुनर्नवा मण्डूरम् - 1 - Punarnava Manduram - 1 | मण्डूरम् - Manduram - Iron oxide formulations | चरकसंहिता - चिकित्सास्थानम् - १६. पाण्डुरोगचिकित्सितम् | ||
| 31 | क्रिमि रोग (Krimi roga) | पुनर्नवा मण्डूरम् - 1 - Punarnava Manduram - 1 | मण्डूरम् - Manduram - Iron oxide formulations | चरकसंहिता - चिकित्सास्थानम् - १६. पाण्डुरोगचिकित्सितम् | ||
| 32 | पाण्डुरोगम् - Pandurogam - Disease spectrum with altered blood circulation and tissue perfusions and blood production | पुनर्नवादि मण्डूरम् - 1 - Punarnavadi Manduram - 1 | मण्डूरम् - Manduram - Iron oxide formulations | बृहन्निघण्टु रत्नाकरम् / भावप्रकाशम् / रसराजसुन्दरम् - पाण्डुरोगाधिकारम् - Bṛhannighaṇṭu ratnākaram / Bhāvaprakāśam / Rasarājasundaram - Pāṇḍurogādhikāram | ||
| 33 | कामला - Kamala - Disease spectrum with yellowish discolouration ok skin, sclera, nails, yellowish to red urine and feces, altered Sensorium, burning sensations, altered digestion, weakness, emaciation, lethargy, tastelessness | पुनर्नवादि मण्डूरम् - 1 - Punarnavadi Manduram - 1 | मण्डूरम् - Manduram - Iron oxide formulations | बृहन्निघण्टु रत्नाकरम् / भावप्रकाशम् / रसराजसुन्दरम् - पाण्डुरोगाधिकारम् - Bṛhannighaṇṭu ratnākaram / Bhāvaprakāśam / Rasarājasundaram - Pāṇḍurogādhikāram | ||
| 34 | हलीमकम् - Halimaka - Disease spectrum with yellowish, dark yellowish, greenish discoloration of skin, with loss of stamina and Energy, emaciation, altered cognition, reduced hunger, fever, malice, burning sensation, thirst, vertigo - Advanced liver diseas | पुनर्नवादि मण्डूरम् - 1 - Punarnavadi Manduram - 1 | मण्डूरम् - Manduram - Iron oxide formulations | बृहन्निघण्टु रत्नाकरम् / भावप्रकाशम् / रसराजसुन्दरम् - पाण्डुरोगाधिकारम् - Bṛhannighaṇṭu ratnākaram / Bhāvaprakāśam / Rasarājasundaram - Pāṇḍurogādhikāram | ||
| 35 | श्वासम् - Shvasam - Disease Spectrum with difficulty breathing | पुनर्नवादि मण्डूरम् - 1 - Punarnavadi Manduram - 1 | मण्डूरम् - Manduram - Iron oxide formulations | बृहन्निघण्टु रत्नाकरम् / भावप्रकाशम् / रसराजसुन्दरम् - पाण्डुरोगाधिकारम् - Bṛhannighaṇṭu ratnākaram / Bhāvaprakāśam / Rasarājasundaram - Pāṇḍurogādhikāram | ||
| 36 | कासः - Kasa - Disease spectrum with Cough | पुनर्नवादि मण्डूरम् - 1 - Punarnavadi Manduram - 1 | मण्डूरम् - Manduram - Iron oxide formulations | बृहन्निघण्टु रत्नाकरम् / भावप्रकाशम् / रसराजसुन्दरम् - पाण्डुरोगाधिकारम् - Bṛhannighaṇṭu ratnākaram / Bhāvaprakāśam / Rasarājasundaram - Pāṇḍurogādhikāram | ||
| 37 | क्षय रोगम् / राजयक्ष्मा / शोषम् - Kshaya Rogam / Rajayakshma / Shosham - Disease spectrum with progressive emaciation or cachexia | पुनर्नवादि मण्डूरम् - 1 - Punarnavadi Manduram - 1 | मण्डूरम् - Manduram - Iron oxide formulations | बृहन्निघण्टु रत्नाकरम् / भावप्रकाशम् / रसराजसुन्दरम् - पाण्डुरोगाधिकारम् - Bṛhannighaṇṭu ratnākaram / Bhāvaprakāśam / Rasarājasundaram - Pāṇḍurogādhikāram | ||
| 38 | ज्वरघ्नम् - Jvaraghnam - Antipyretic / Febrifuge | पुनर्नवादि मण्डूरम् - 1 - Punarnavadi Manduram - 1 | मण्डूरम् - Manduram - Iron oxide formulations | बृहन्निघण्टु रत्नाकरम् / भावप्रकाशम् / रसराजसुन्दरम् - पाण्डुरोगाधिकारम् - Bṛhannighaṇṭu ratnākaram / Bhāvaprakāśam / Rasarājasundaram - Pāṇḍurogādhikāram | ||
| 39 | शोथम् (Shotham , Inflammatory Edema) | पुनर्नवादि मण्डूरम् - 1 - Punarnavadi Manduram - 1 | मण्डूरम् - Manduram - Iron oxide formulations | बृहन्निघण्टु रत्नाकरम् / भावप्रकाशम् / रसराजसुन्दरम् - पाण्डुरोगाधिकारम् - Bṛhannighaṇṭu ratnākaram / Bhāvaprakāśam / Rasarājasundaram - Pāṇḍurogādhikāram | ||
| 40 | सर्वाङ्ग शोथ/ शोफ - Sarvanga shotha - Anasarca, Edema | पुनर्नवादि मण्डूरम् - 1 - Punarnavadi Manduram - 1 | मण्डूरम् - Manduram - Iron oxide formulations | बृहन्निघण्टु रत्नाकरम् / भावप्रकाशम् / रसराजसुन्दरम् - पाण्डुरोगाधिकारम् - Bṛhannighaṇṭu ratnākaram / Bhāvaprakāśam / Rasarājasundaram - Pāṇḍurogādhikāram | ||
| 41 | उदर रोगम् - Udara Rogam - Diseases with abdominal Distention due to Various Causes | पुनर्नवादि मण्डूरम् - 1 - Punarnavadi Manduram - 1 | मण्डूरम् - Manduram - Iron oxide formulations | बृहन्निघण्टु रत्नाकरम् / भावप्रकाशम् / रसराजसुन्दरम् - पाण्डुरोगाधिकारम् - Bṛhannighaṇṭu ratnākaram / Bhāvaprakāśam / Rasarājasundaram - Pāṇḍurogādhikāram | ||
| 42 | शूल (Shula) | पुनर्नवादि मण्डूरम् - 1 - Punarnavadi Manduram - 1 | मण्डूरम् - Manduram - Iron oxide formulations | बृहन्निघण्टु रत्नाकरम् / भावप्रकाशम् / रसराजसुन्दरम् - पाण्डुरोगाधिकारम् - Bṛhannighaṇṭu ratnākaram / Bhāvaprakāśam / Rasarājasundaram - Pāṇḍurogādhikāram | ||
| 43 | प्लीह रोगम् / प्लीहोदरम् / प्लीह वृद्धिः - Pliha Rogam / Pleehodaram / Pleeha Vruddhi - Disease spectrum with enlarged spleen | पुनर्नवादि मण्डूरम् - 1 - Punarnavadi Manduram - 1 | मण्डूरम् - Manduram - Iron oxide formulations | बृहन्निघण्टु रत्नाकरम् / भावप्रकाशम् / रसराजसुन्दरम् - पाण्डुरोगाधिकारम् - Bṛhannighaṇṭu ratnākaram / Bhāvaprakāśam / Rasarājasundaram - Pāṇḍurogādhikāram | ||
| 44 | आध्मानम् - Adhmanam - Disease spectrum with painful abdominal bloating | पुनर्नवादि मण्डूरम् - 1 - Punarnavadi Manduram - 1 | मण्डूरम् - Manduram - Iron oxide formulations | बृहन्निघण्टु रत्नाकरम् / भावप्रकाशम् / रसराजसुन्दरम् - पाण्डुरोगाधिकारम् - Bṛhannighaṇṭu ratnākaram / Bhāvaprakāśam / Rasarājasundaram - Pāṇḍurogādhikāram | ||
| 45 | अर्शस् - Arshas - Diseases with swellings and tumours at anal canal | पुनर्नवादि मण्डूरम् - 1 - Punarnavadi Manduram - 1 | मण्डूरम् - Manduram - Iron oxide formulations | बृहन्निघण्टु रत्नाकरम् / भावप्रकाशम् / रसराजसुन्दरम् - पाण्डुरोगाधिकारम् - Bṛhannighaṇṭu ratnākaram / Bhāvaprakāśam / Rasarājasundaram - Pāṇḍurogādhikāram | ||
| 46 | ग्रहणी रोगम् - Grahani rogam - Disease spectrum with altered digestion, absorption and excretion | पुनर्नवादि मण्डूरम् - 1 - Punarnavadi Manduram - 1 | मण्डूरम् - Manduram - Iron oxide formulations | बृहन्निघण्टु रत्नाकरम् / भावप्रकाशम् / रसराजसुन्दरम् - पाण्डुरोगाधिकारम् - Bṛhannighaṇṭu ratnākaram / Bhāvaprakāśam / Rasarājasundaram - Pāṇḍurogādhikāram | ||
| 47 | क्रिमि रोग (Krimi roga) | पुनर्नवादि मण्डूरम् - 1 - Punarnavadi Manduram - 1 | मण्डूरम् - Manduram - Iron oxide formulations | बृहन्निघण्टु रत्नाकरम् / भावप्रकाशम् / रसराजसुन्दरम् - पाण्डुरोगाधिकारम् - Bṛhannighaṇṭu ratnākaram / Bhāvaprakāśam / Rasarājasundaram - Pāṇḍurogādhikāram | ||
| 48 | वातरक्तम् - Vataraktam - Spectrum of Autoimmune diseases involving connective, Vascular and musculoskeletal tissues. | पुनर्नवादि मण्डूरम् - 1 - Punarnavadi Manduram - 1 | मण्डूरम् - Manduram - Iron oxide formulations | बृहन्निघण्टु रत्नाकरम् / भावप्रकाशम् / रसराजसुन्दरम् - पाण्डुरोगाधिकारम् - Bṛhannighaṇṭu ratnākaram / Bhāvaprakāśam / Rasarājasundaram - Pāṇḍurogādhikāram | ||
| 49 | कुष्ठम् - Kushtha | पुनर्नवादि मण्डूरम् - 1 - Punarnavadi Manduram - 1 | मण्डूरम् - Manduram - Iron oxide formulations | बृहन्निघण्टु रत्नाकरम् / भावप्रकाशम् / रसराजसुन्दरम् - पाण्डुरोगाधिकारम् - Bṛhannighaṇṭu ratnākaram / Bhāvaprakāśam / Rasarājasundaram - Pāṇḍurogādhikāram | ||
| 50 | वातज परिणाम शूलम् - Vataja Parinama shulam - Disease spectrum with pain abdomen during the digestion of the food associated with abdominal distention, borborygmus, Obstruction to urine and fecal excretion, termers | पुनर्नवादि मण्डूरम् - 2 - Punarnavadi Manduram - 2 | मण्डूरम् - Manduram - Iron oxide formulations | वङ्गसेन - परिणामशूलम् / रसकामधेनु. । शूलाधिकारम् | ||
| 51 | पित्तज परिणामशूलम् - Pittaja Parinama shulam - Disease spectrum with pain abdomen during the digestion of the food associated with excessive thirst, burning sensation in stomach, excessive perspiration, state of destress and pain subsides with the cold pot | पुनर्नवादि मण्डूरम् - 2 - Punarnavadi Manduram - 2 | मण्डूरम् - Manduram - Iron oxide formulations | वङ्गसेन - परिणामशूलम् / रसकामधेनु. । शूलाधिकारम् | ||
| 52 | कफज परिणाम शूलम् - Kaphaja Parinama Shulam - - Disease spectrum with pain abdomen during the digestion of the food associated with vomiting, Nausea, state of confusion, dull chronic pain, and relieved by ingestion of bitter and spicy taste food | पुनर्नवादि मण्डूरम् - 2 - Punarnavadi Manduram - 2 | मण्डूरम् - Manduram - Iron oxide formulations | वङ्गसेन - परिणामशूलम् / रसकामधेनु. । शूलाधिकारम् | ||
| 53 | परिणाम शूलम् - Parinama shulam - Disease spectrum with pain abdomen during the digestion of the food | पुनर्नवादि मण्डूरम् - 2 - Punarnavadi Manduram - 2 | मण्डूरम् - Manduram - Iron oxide formulations | वङ्गसेन - परिणामशूलम् / रसकामधेनु. । शूलाधिकारम् | ||
| 54 | परिणामशूलहरम् - Parinamashulaharam - Drug action which relieves pain abdomen produced during digestion of food | पुनर्नवादि मण्डूरम् - 2 - Punarnavadi Manduram - 2 | मण्डूरम् - Manduram - Iron oxide formulations | वङ्गसेन - परिणामशूलम् / रसकामधेनु. । शूलाधिकारम् | ||
| 55 | द्विदोषज परिणाम शूलम् / द्वन्द्वज परिणाम शूलम् - Dvidoshaja parinama shulam / Dvandvaja Parinama shulam - Disease spectrum with pain abdomen during the digestion of the food due to the involvement of Two dosha | पुनर्नवादि मण्डूरम् - 2 - Punarnavadi Manduram - 2 | मण्डूरम् - Manduram - Iron oxide formulations | वङ्गसेन - परिणामशूलम् / रसकामधेनु. । शूलाधिकारम् | ||
| 56 | त्रिदोषज परिणाम शूलम् / सन्निपतज परिणाम शूलम् - Tridoshaja parinama shulam / Sannipataja Parinama shulam - Disease spectrum with pain abdomen during the digestion of the food due to the involvement of Three dosha | पुनर्नवादि मण्डूरम् - 2 - Punarnavadi Manduram - 2 | मण्डूरम् - Manduram - Iron oxide formulations | वङ्गसेन - परिणामशूलम् / रसकामधेनु. । शूलाधिकारम् |
| Disease Factors |
|---|
1.Physicochemical characterization of an Iron based Indian traditional medicine: Mandura Bhasma
2.An Analytical Review on Mandura Bhasma in Classics
3.Critical Review on Pharmaceutical vistas of Mandura kalpa (Hematinics of Ayurveda)
4.Assessment of effect of mandura bhasma in iron deficiency anemia of children
5.Preclinical Appraisal of Hematinic Potential of Mandura Bhasma for Treating Anemia
6.Scientific validatedapproach forapplication of Mandura bhasma:a review
| Type | Operator | Value | Unit | Frequency | Duration | Comment | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Adult Dosage | भस्मम् - Bhasmam - Incinerated products | <= | 1 | g | 1 times / day | 365 days | |
| Child Dosage | भस्मम् - Bhasmam - Incinerated products | <= | 500 | mg | 1 times / day | 365 days |
