Brief Description
अ.हृ.सू.२९ /२४ - २८
शस्त्रेऽवचारिते वाग्भिः शीताम्भोभिश्च रोगिणम्| आश्वास्य परितोऽङ्गुल्या परिपीड्य व्रणं ततः||२४||
क्षालयित्वा कषायेण प्लोतेनाम्भोऽपनीय च| गुग्गुल्वगुरुसिद्धार्थहिङ्गुसर्जरसान्वितैः||२५||
धूपयेत्पटुषड्ग्रन्थानिम्बपत्रैर्घृतप्लुतैः| तिलकल्काज्यमधुभिर्यथास्वं भेषजेन च||२६||
दिग्धां वर्तिं ततो दद्यात्तैरेवाच्छादयेच्च तां| घृताक्तैः सक्तुभिश्चोर्ध्वं घनां कवलिकां ततः||२७||
निधाय युक्त्या बध्नीयात्पट्टेन सुसमाहितम्| पार्श्वे सव्येऽपसव्ये वा नाधस्तान्नैव चोपरि||२८||
सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या
स०-शस्त्रेऽवचारिते-न्यस्ते सति, वाग्भिः-तत्कालोचितार्भिर्मधुराभिः 'स्वस्थो जातोऽसि' इत्येवंप्रायाभिः, तथा शीताम्भोभिः-परिषेकादिभिः,
आतुरमाश्वास्य, अनन्तरं व्रणं परितः-समन्तात्, अङ्गुल्या परिपीड्य-पूयादिदोषं निर्हार्य, अनन्तरं कषायेण-मधुयष्ट्यादिसाधितेन,
क्षालयित्वा, ततः प्लोतेनकार्पासादिजवस्त्रखण्डेन, जलमपनीय-पानीयार्द्रतां निर्हृत्य, अनन्तरं व्रणं गुग्गुल्वादिभिर्निम्बपत्रान्तैर्धूपयेत्|
किम्भूतैः ? घृतप्लुतैः|- प्लुतग्रहणाद्बहुघृतैरिति द्योतयति| सङ्ग्रहे चोक्तम् (सू. अ. ३८)- "गुग्गुल्वादिभिरेवं शयनासनादि द्विरह्नो धूपयेत्|"
इति| ततः-अनन्तरं, वर्तिं-कार्पासादिमयीं, व्रणान्तर्दद्यात्-प्रवेशयेत्, वैद्यः| किम्भूताम् ? दिग्धाम्| कैः ? तिलकल्काज्यमधुभिः,-वातव्रणे
तिलपिष्टदिग्धां, पित्तव्रणे घृतदिग्धां, कफव्रणे मधुदिग्धाम्| केचित्तु सर्वैरेव तैर्युगपद्दिग्धामित्याहुः| न च केवलं तिलादिभिः, यावत् यथास्वं-
यत् यस्य दोषस्य स्वं भेषजं, तेन च दिग्धाम्| तैरेव-तिलकल्कादिभिः, व्रणान्तःप्रविष्टां तां-वर्तिं, आच्छादयेत्-स्थगयेत्| ऊर्ध्वं-तदुपरिष्टात्,
घृतयुक्तैः सक्तुभिराच्छादयेत्| सङ्ग्रहे चोक्तम् (सू. अ. ३८)-"नातिभृष्टयवसक्तुभिर्घृताक्तैर्भाजनान्तेऽम्भसा दक्षिणाङ्गुलीभिः
सुमृदितैरवच्छाद्य" इति| ततो- व्रणान्तःप्रविष्टवर्तिच्छादनादनन्तरं, कवलिकां-बहुवस्त्रखण्डपुटनिर्वर्तितां, निधाय-संस्थाप्य, पट्टेन-
निबिडवस्त्रखण्डेन, प्रकृतत्वात् व्रणं बध्नीयात्| कथम् ? युक्त्या-दोषकालानुगुणया| अत एव सङ्ग्रहे जगाद (सू.अ.३८)-
वातश्लेष्मोद्भवांस्तत्र द्विस्त्रिर्वा वेष्टयेद्व्रणान्| सकृदेव परिक्षप्य पित्तरक्ताभिघातजान्|| शस्त्रक्षतरुजायां तु प्रततायां यष्टीमधुकसर्पिषोष्णेन
व्रणं सिञ्चेत्| उदकुम्भाच्चापो गृहीत्वा प्रोक्षयन् परित उपचरेत्|" इति| कथं बध्नीयात् ? सुसमाहितं कृत्वा-नावहेलया, वामपार्श्वे दक्षिणपार्श्वे
वा| अधस्तात् न बध्नीयात्, नैव चोपरि ऊर्ध्वं, बध्नीयात्, नैव चोपरि-ऊर्ध्वं, बध्नीयात्|
आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या
आ० र०- पाटनानन्तरं कर्तव्यमाह-शस्त्र इति| सर्जरसो-रालः| षङ्ग्रन्था-वचा| यथास्वं [भेषजेन ]-यस्मिन् व्रणे यद्भेषजमुक्तं तेन| चहब्दः
समुच्चये| दिग्धांलित्पाम्| तैः-वर्तिलेपौषधैः| तं-व्रणम्| ऊर्ध्वं-पूर्वलेपस्य, घृताक्तसक्तुलेपः| सङ्ग्रहे तु (सू. अ.
२८) नातिभृष्टयवसक्तुभिर्घृताक्तैर्भाजनान्तेऽम्भसा दक्षिणाङ्गुलीभिः सुमृदितैः" इति| कवलिकां-वस्त्रखण्डमयीं पालीम्| पट्टेन-
घनवस्नखण्डेन| सुसमाहितं-सुष्टु सन्निविष्टं यथा भवति तथा| पार्श्वे बन्धीयात्-ग्रन्थिं दद्यात्| सङ्गहे तु (सू. अ. ३८)- "वातश्लेष्मोद्भवांस्तत्र
द्विस्निर्वा वेष्टयेह्रणान्| सकृदेव परिक्षिप्य पित्तरक्ताभिघातजान्|| सस्त्रक्षतरुजायां उ प्रततायां यष्टिमधुकसर्पिषोष्णेन व्रणं सिञ्चेत्|" इति|
Post Operative Measures
After removing the sharp instruments, the patient should be comforted with encouraging words and cold water;
The area all around should be squeezed. The wound is washed with decoction of drugs Moisture is removed by wiping with cotton wool.
The wound should be fumigated with the smoke of Guggulu, Aguru, Siddhartha, Hingu (Asafoetida), Sarjarasa, Patu (Salt), Sadgrantha(Acorus calamus) or leaves of Nimba (neem), mixed with ghee;
Then a wick prepared from paste of Tila, ghee, honey and appropriate drugs should be placed
inside the wound and also covered over.
A thick plaster prepared from corn flour and ghee is put on and bandaged with a thick sheet of
cloth, winding it either from right to left or left to right but not from either top or bottom.
शस्त्रावचरण पश्चात्कर्म निर्देश-
शस्त्रप्रयोग करने के तत्काल बाद मधुर वाणी से तथा मुख पर शीतल जल के छींटे देकर रोगी को आश्वासन देकर व्रणस्थान को चारों
ओर से अँगुली से दबाकर जिससे पूय भलीभाँति निकल जाय, तदनन्तर त्रिफला आदि के काढ़ा से व्रणवास्तु को धोकर, साफ वस्त्र
अथवा रुई से जल को पोंछकर ( सुखाकर ) गुग्गुलु, अगुरु, सरसों, हींग, राल, नमक, बालवच तथा नीम के पत्ते—इन्हें कूटकर बनायी
गयी धूप को घी में मिलाकर उस व्रण में धूप देनी चाहिए। उसके बाद व्रणदोषशामक औषधद्रव्यों से मिले हुए तिलकल्क, मधु तथा घी
को मिलाकर उसे एक रुई की बत्ती में चुपड़ें और उसे घाव के भीतर भर दें और फिर तिलकल्क आदि से निर्मित मलहम से उसे ढक
दें। उसके ऊपर घी मिले हुए सत्तू की मोटी कवलिका ( गद्दी) रखकर सावधानी से पट्टी से बाँध दें। इस ग्रन्थि को व्रण के दायीं या बायीं
ओर बाँधे, उसके नीचे-ऊपर न बाँधे ।। २४-२८॥
| Sl.No | Raw Material | Variant | Ratio | Quantity Required for 1000g | Unit |
|---|
| Rasa | |
|---|---|
| Guna | |
| Veerya | |
| Vipaka | |
| Prabhava | |
| Anupanam | modal-content |
| Sl.No. | Disease Factor | Name of the combination | Form of the combination | Reference | Combination products | Procedure |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | शस्त्रावचारित व्रण (Shastravacharita Vruna, O | शस्त्रावचारित व्रणधूपन योग - 1 - Shastravacharita Vranadhupana Yoaga - 1 | अ.हृ.सू.२९ /२४ - २८ |
| Disease Factors |
|---|
| Type | Operator | Value | Unit | Frequency | Duration | Comment |
|---|