सु.सू.३८/२५

एलातगरकुष्ठमांसीध्यामकत्वक्पत्रनागपुष्पप्रियङ्गुहरेणुकाव्याघ्रनखशुक्तिचण्डास्थौणेयकश्रीवेष्टक- चोचचोरकवालुकगुग्गुलुसर्जरसतुरुष्ककुन्दुरुकागुरुस्पृक्कोशीरभद्रदारुकुङ्कुमानि पुन्नागकेशरं चेति ||२४||
एलादिको वातकफौ निहन्याद्विषमेव च |
वर्णप्रसादनः कण्डूपिडकाकोठनाशनः ||२५||

निबन्धसङ्ग्रह व्याख्या (डल्हण कृत)

एलेत्यादि| ध्यामकं कत्तृणं ‘रोहिष’ इति लोके; त्वक् वराङ्गं ‘गुडतज’ इति लोके; पत्रं पत्रकं; नागपुष्पं नागकेशरम्, अन्ये नागकेशरपुष्पसमपुष्पो महातरुरित्याहुः; हरेणुका रेणुका; व्याघ्रनखो बृहन्नखः, बृहन्नखीत्यन्ये; शुक्तिस्तद्भेदोऽल्पनखः; चण्डा स्वनामख्यातेषत्कृष्णा चोरकभेदः अजमोदाकारा; स्थौणेयकं थुणेरकः; श्रीवेष्टकः सरलचोपः ‘गुग्गुली’ इति लोके; चोचस्त्वग्भेदो वनवासिकात्वक्; चोरकः स्वनामख्यातः, ग्रन्थिपर्णकभेदो ग्रन्थिपर्णाकार एव; सर्जः सर्जरसः ‘राल’ इति प्रसिद्धः; अन्तलोपात्; रसः गन्धरसः ‘बोल’ इति लोके; तुरुष्कः सिह्लकः; कुन्दुरकः शल्लकीचोपः; स्पृक्का कुटिलपुष्पा सुगन्धिद्रव्यमौत्तरापथिकं; भद्रदारु देवदारु; पुन्नागः सुरपर्णिका, सुङ्गन्धिपुष्पा दक्षिणापथे ‘सुरपति’(सुरङ्गी)नाम्ना प्रतीता; केशरं बकुलं, केचित् समुदितं व्याख्यानयन्ति- पुन्नागकेशरं पद्मकेशरमित्यर्थः; अन्ये त्वेवं पठन्ति- पुन्नागनागकेशरं च” इति, पुन्नागं देववल्लभं राजचम्पकमिति लोके, नागकेशरं स्वनामप्रसिद्धम्| कोठनाशन इति अत्र कोठलक्षणमुच्यते- “वरटीदष्टसङ्काशः कण्डूमान् लोहितोऽस्रकफपित्तात्| क्षिप्रोत्पादविनाशः कोठ इति निगद्यते सद्भिः”- इति||२४-२५||

अ.हृ.सू.15/43-44, अ.स्ं.सू.16/23,

एलायुग्मतुरुष्ककुष्ठफलिनीमांसीजलध्यामकं
स्पृक्काचोरकचोचपत्रतगरस्थौणेयजातीरसाः|
शुक्तिर्व्याघ्रनखोऽमराह्वमगुरुः श्रीवासकः कुङ्कुमं
चण्डागुग्गुलुदेवधूपखपुराः पुन्नागनागाह्वयम्||४३||
एलादिको वातकफौ विषं च विनियच्छति|
वर्णप्रसादनः कण्डूपिटिकाकोठनाशनः||४४||

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-एलायुग्मं-सूक्ष्मैला स्थूलैला च| तुरुष्कः-कृत्रिमो निर्यासविशेषः| कुष्ठं-गदः| फलिनी-गन्धप्रियङ्गुः| मांसी-नलदम्| जलं-ह्रीबेरम्| ध्यामकं-देवदग्धकम्| स्पृक्का-देवी| चोरको-ग्रन्थिपर्णः| चोचं-त्वक्| पत्रं-तमालपत्रम्| तगरं-वक्रम्| स्थौणेयं-तैलपीतकम्| जातिरसो-बोलः| शुक्तिः-नखः| व्याघ्रनखः-समुद्रजः| अमराह्वं-देवदारु| अगुरुः-प्रसिद्धः| श्रीवासकः-चीडा श्रीवेष्टकाख्यः| कुङ्कुमं-बाह्लीकम्| चण्डा-कोपना| गुग्गुलुः-पुरः| देवधूपः-सर्जरसः| खपुरः-कुन्दुरुकः| पुन्नागो-रक्तकेसरः| नागाह्वयं-नागकेसरम्| एलादिरयं वातादीन् हन्ति| तथा, वर्णप्रसन्नत्वकृत् कण्ड्वादिहृच्च| "म्सौ ज्सौ तौ गुरुकं च सूर्यतुरगैः शार्दूलविक्रीडितम्|"

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०- एलादिगणमाह-एलायुग्मेत्यादि| तुरुष्कः-सिह्लकः| ध्यामकं-रोहिषम्| चोरको-ग्रन्थिपर्णः| चोचं-त्वचम्| पत्रं-पत्रकम्| जातीरसो-बोलः| शुक्तिः-नखम्| व्याध्रनखः-तद्भेदः| श्रीवासकः-सरलनिर्यासः| देवधूपो-रालः| खपुरः-सल्लकीनिर्यासः| नागाह्वयं-नागकेशम्|

Eladi gana dvaya-(a) Sukshma ela (Elattaria cardamomum), (b) sthula ela (Amornurn subulatum), 2. Turushka (Liquidamber orientalis), 3. kushtha (Saussurea lappa), 4. phalinI/priyaiigu (Callicarpa macrophyllum), 5. mamsi / JatamamsI (Nardostachys jatamansi), 6. jala/balaka (Coleus vettiveroides), 7. dhyamaka / gandhatruna (Cyrnbopogon species), 8. sprikka (Northern Himalayan region aromatic plant), 9. choraka (Angelica glauca), 10. chocha/twak (Cinnamomum zeylanicum), 11. patra/tamala patra (Cinnarnomum tamala), 12. tagara/granthi tagara (Veleriana wallichi), 13. sthouneya / Thuner (Taxus baccata), 14. Jatlrasa/bola (Commiphora myrrha), 15. suktj/nakha, 16. Vyarghranakha (Capparis horrida), 17. Amarahwa / Devadaru (Cedrus deodara), 18. Aguru/ Krishnaaguru (Aquileria agallocha), 19. Srivasaka/sarala (Pinus longifolia), 20. kumkuma/saffron (Crocus sativus), 21. Chanda (Angelica glauca), 22. guggulu (Commiphora mukul), 23. devadhupa / saijarasa (Shorea robusta), 24. khapura/ kunduruka (gum resin of Lannea grandis or Boswellia serrata), 25. punnaga (Calophyllum inophyllum), 26. nagahwaya/nagakesara (Mesua ferrea).

This goup of medicinal herbas  mitigates vata and kapha, anti toxic, increases the color complexion. This group is also Indicated in itching,urticaria, and other dermatological diseases with papules. 

एलादि गण—एलायुग्म ( बड़ी इलायची, छोटी इलायची), लोहवान या कृत्रिम गोंद या रूमी मस्तगी, कूठ, गन्धप्रियंगु, जटामांसी, नेत्रबाला, सुगन्धितृण, स्पृक्का ( देवी), ग्रन्थिपर्ण, दालचीनी, तेजपत्ता, तगर, थुनेर, बोल, सीप, नाखूना, देवदारु, अगुरु, श्रीवासक ( गन्धाविरोजा), केशर, चण्डा (चोर नामक गन्धद्रव्य), गुग्गुल, राल, कुन्दरू, गोंद, लाल नागकेसर तथा नागकेसर यह गण वातज विकार, कफज विकार तथा विषज विकार को नष्ट करता है; वर्ण को स्वच्छ करता है, खुजली, पिडका तथा कोठ रोग को भी नष्ट करता है।४३-४४।।

सौश्रुतनिघण्टु - १२. एलादिगण
एलादिगण
एला पिप्पल्यादौ व्याख्याता |
तगरं कुटिलं वक्रं नतं कालानुसारिकम् |
जिह्मञ्च बर्हकञ्चैव शठञ्च परिकीर्तितम् ||१६२||
कुष्ठमुत्पलकुष्ठञ्च वाप्यं किञ्जल्कमेव च |
पापकं पारिभाव्यञ्च त्वग्दोषं व्याधिरेव च ||१६३||
मांसी च नलदं चैव जटा भूतजटेति च |
माता च जननी चैव भूतकेश्यथ रोमशा ||१६४||
ध्यामकं वदनं दग्धं श्यामकं विषगन्धिकम् |
ज्वलनाभं विन्दुचितं तथा शबलमेव च ||१६५||
पत्रन्तमालपत्रञ्च पलासञ्छदनन्तथा |
सुकुमारं सुगन्धञ्च रोमशं पर्णमेव च ||१६६||
नागपुष्पं मुरुङ्गश्च तथा वै नागकेशरम् |
जाम्बूनदं हाटकञ्च केशरं पीतकेशरम् ||१६७||
प्रियङ्गुः फलिनी श्यामा मानिता दारिका लता |
कङ्गुका चैव गौरी च कान्ता कोल्लिगिरेति च ||१६८||
हरेणुका पिप्पल्यादौ |
व्याघ्रनखः करनखो व्यालप्रहरणोऽपि च |
करजो नखश्च दृष्टः शब्दैः पर्यायवाचकैः ||१६९||
शुक्तिर्नागहनुः शङ्खो बदरीपत्रकस्तथा |
सामुद्रं यामुनञ्चैव हस्तिकर्णकमेव च ||१७०||
चण्डा धनहरी चैव क्षेमिका तस्करी तथा |
निशाचरी शङ्कितिका ग्रन्थिका केशिनीति च ||१७१||
स्थौणेयकं नीलपीतं विकर्णञ्च शुकच्छदम् |
विषघ्नं विश्लिष्टपत्रं क्षेम्या गोशाद्वलन्तथा ||१७२||
चोचं त्वचं वराङ्गञ्च सुरसं वल्कलन्तथा |
भृङ्गं रामप्रियं शुक्लं नामज्ञैः परिभाषितम् ||१७३||
चोरकः क्षेमकश्चण्डो दौष्कुलेयो निशाचरः |
विमनस्तस्करो धूर्तो दुष्पत्रो विट एव च ||१७४||
बालको वार्युदीच्यञ्च बर्हिष्ठं पिङ्गलन्तथा |
ह्रीबेरञ्च वराङ्गञ्च वेगमाचमनं तथा ||१७५||
गुग्गुलुर्महिषाक्षश्च कौशिको मरुसम्भवः |
नक्तञ्चरो वायसारिरुलूकश्चापि शब्दितः ||१७६||
सर्जरसः शीतलश्च बहुरूपोऽग्निवल्लभः |
सुरधूपो यक्षधूपो लालनश्चापि शब्दितः ||१७७||
रसो बोलो वत्सनाभः कालकूटश्च शब्दितः |
दृप्तगन्धो हालहलः स्तोककश्च प्रकीर्तितः ||१७८||
श्रीवेष्टकः पायसकः श्रीसाह्वो रक्तशीर्षकः |
निर्यासः सरलानाञ्च दधिकश्च प्रकीर्तितः ||१७९||
उरुष्कः कृत्रिमो धूपो यावनः कपिजः कपिः |
युक्तियुक्तः सुगन्धश्च कृतकः पिण्डितस्तथा ||१८०||
कुन्दूरको मेदकश्च शिखरी गोपुरस्तथा |
शल्लकी वै पुरश्चैव तथा नागवधूप्रियः ||१८१||
अगुरुः सालसारादौ व्याख्यातः |
स्पृक्का देवी लता नीला मारुता पिशुनेति च |
सुकुमारा सुगन्धा च लघ्वी कुटिलपुष्पिका ||१८२||
सुरकाष्ठं देवकाष्ठं भद्रदारु च शब्दितः |
स्निग्धं चन्दनकं चैव सुरदारु च कीर्तितः ||१८३||
कुङ्कुमं बाह्लिकं हीरं पिण्डनं पीतकं वरम् |
काश्मीरं रक्तवर्णञ्च मालमग्निशिखं तथा ||१८४||
पुन्नागं केशरं पीतं तथानामककेशरम् |
चाम्पेयं पत्रहीनञ्च वितथन्देववल्लभम् ||१८५||
एलादिको वातकफौ निहन्याद् विषमेव च |
वर्णप्रसादनः कण्डूपिडकाकोठनाशनः ||१८६||

अष्टाङ्गनिघण्टु - २५. एलादिगण

एलायुग्मतुरुष्ककुष्ठफलिनीमांसीजलध्यामकं स्पृक्काचोरकचोचपत्रतगरस्थौणेयजातीरसाः |
शुक्तिव्यघ्रिनखोऽमराह्वमगुरुः श्रीवासकः कुङ्कुमं चण्डागुग्गुलदेवधूपखपुराः पुन्नागनागाह्वयम् ||१७९||
एलादिको वातकफौ विषं विनियच्छति |
वर्णप्रसादनः कण्डूपिटिकाकोठनाशनः ||१८०||
एलादिके पूर्वमुक्ता सूक्ष्मैलाऽन्या तु कथ्यते |
भद्रेला बृहदेला तु स्थूलैला त्रिपुटोद्भवा ||१८१||
सुहेला च सुषेणी च रेणुका कान्तनामिका |
पिण्डी तुरुष्कजं तैंल पिरायाकं कृत्रिमं कपिः ||१८२||
ह्रीबेरं वारि केशाह्वमुदीच्यं बालकं जलम् |
ध्यामकं शबलं गन्धं स्पृक्का देवी लता सती ||१८३||
चोरको ग्रन्थिपर्णी स्यात् शटी सोमसमुद्भवा |
वराङ्गं चर्मनामा च चोचं त्वक् च वराङ्गकम् ||१८४||
रोमशं छदनं पत्रं तमालं रोमशीफलम् |
बहिष्ठं तगरं वक्रं नतं कालानुसारि च ||१८५||
चारटी शुकबर्हाख्यं स्थौणेयं तैलपीतकम् |
जातीरसो रसो बोलं शुक्तिः कररुहो नखः ||१८६||
बदरीपत्रकं चैव ज्ञेयो नागहनुस्तथा |
समुद्रजो व्याघ्रनखो विज्ञेयो व्याघ्रनामकः ||१८७||
श्रीवेष्टको वायसको दधिनामा च कीर्तितः |
काश्मीरं कुङ्कुमं रक्तं बाह्लीकं घुसृणं वरम् ||१८८||
क्रोधना पिशुना चण्डा चौरी शङ्खिनिका मता |
महिषाक्षो निशाचारी कौशिको गुग्गुलुः पुरः ||१८९||
रालस्तु देवधूपः स्यात् शालः सर्जरसाह्वयः |
कुन्दुरुर्मेदकः कुन्द्रो विज्ञेयः खपुरस्तथा ||१९०||