Brief Description
शा.म.२/१०३-१०५
वीरतरुः वृक्षवन्दा काशः सहचरत्रयम् । कुशद्वयो नलोगुन्द्रा बकपुष्पोग्निमन्थकः ॥
मूर्वा पाषाणभेदश्च शोनाको गोक्षुरस्तथा ॥ अपामार्गश्च कमलं ब्राह्मी चेति गणो वरः ॥
वीरतर्वादिरित्युक्तः शर्कराश्मरि कृछ्रहा ।मूत्राघातं वायुरोगान्नाशयेत् निखिलान्यपि ॥
दी- वीरतरुरिति । अथाश्मरीरोगे वीरतादिसंज्ञकोऽयं - गणः वरः श्रेष्ठः उक्तः कथितः मुनिभिरिति शेषः । वीरतरुः उशीर इति
लोके शरो वा । वृक्षवन्दा वृक्षादनी । काशः प्रसिद्धः । सहचरत्रयमिति कुरण्टकत्रयम् । तच्च पीतरक्तनीलकुसुमभेदेन
बोद्धव्यम् । तथाह्युक्तम्-पीतो रक्तोऽथ नीलश्च कुसुमैस्तं विभावयेत् । पीतः कुरण्टको ज्ञेयो रक्तः कुरबकः स्मृतः ॥
नीलश्चातगलः प्रोक्तो नामतः परिकीर्तितः इति । कुशद्वयमिति दर्भद्वयं हरितरक्तपत्र भेदेन, अनलः प्रसिद्धः, गुन्द्रा पटेरकमेदः,
बकपुष्पो वसुकः, सामसभेदो वा, अग्निमन्थोऽरणिः, मूर्वा चोरस्नायुः, पाषाणभेदो वजेतीति प्रसिद्धः । कमलमत्र रक्तं, ब्राह्मी
स्वनामख्याता । शेषं सुबोधम् ॥ १०२-१०४ ॥
गू०-अथ वीरतर्वादिगणः । वीरतरुः शरः, एके भल्लातकमाहुः; अयं च वीरतरुर्जाङ्गलदेशे वेलंतर इति नाम्ना प्रसिद्धः । तथाचोक्तं- वेलन्तरो जगति वीरतरुः प्रसिद्ध इति । काशः कासः, सहचरत्रयं वासकत्रयं श्वेतपीतनीलभेदात् , कुशत्रयं दीर्घहृस्व भेदेन, नलः नलसरः, गुन्द्रा गुन्द्रिणी, बकपुष्पोऽर्कः यद्वा बकुलः, अग्निमन्थारणी, मूर्वा मोरटा, पाषाणभेदः, ब्राह्मी पश्चिमदेशे प्रसिद्धा ॥ १०२-१०४ ॥
अर्जुन वृक्षको छाल, तुलसी, कांसको जड़, सफेद, पीले और नीले फूलका पियावांसा, दो प्रकारकी कुश, नल, दाभ, अगस्ति पुष्प, अरनी, मूर्वा, पाषाणभेद, अरलु की छाल, गोखरु, चिरचिटे (अपामार्ग) की जड़, कमल और ब्राझी समान भाग ले कर क्याथ बनायें।
यह क्वाथ शर्करा, अमरी, मूत्रकृच्छ्, मूत्राघात और समस्त वायु रोगोंको नष्ट करता है ।
अ.सं.सू.१६/१३
वीरतरारणिकौ नलगुच्छौ मोरटटुण्टुकसैर्यकयुग्मम्|
मुस्तकमञ्जरिकर्कशपार्था मूत्रविरेककरो दशकश्च|
वर्गो वीरतराद्योऽयं हन्ति वातकृतान् गदान्|
अश्मरीशर्करामूत्रकृच्छ्राघातरुजापहः||१३||
शशिलेखा व्याख्या (इन्दु कृत)
भवन्ति चात्रेति पद्यबन्धसमुच्चये तन्त्ररीतिः| वीरतरादिर्वातव्याधीनामन्यदोषाधिकानामश्मर्यादीनां च नाशनः||१३||
अ.हृ.सू.१५/२५
वेल्लन्तरारणिकबूकवृषाश्मभेद गोकण्टकेत्कटसहाचरबाणकाशाः|
वृक्षादनीनलकुशद्वयगुण्ठगुन्द्रा भल्लूकमोरटकुरण्टकरम्भपार्थाः||२४||
वर्गो वीरतराद्योऽयं हन्ति वातकृतान् गदान्|
अश्मरीशर्करामूत्रकृच्छ्राघातरुजाहरः||२५||
सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)
स०-वेल्लन्तरो-वीरतर उशीराख्यः| अरणिकः-अग्निमन्थः| बूकः-ईश्वरमल्लिका| वृषः-आटरूषकः| अश्मभेदः-पाषाणभेदः| गोकण्टको-गोक्षुरकः| इत्कटा-सूक्ष्मपत्रिका दीर्घलोहितयष्टिका काण्डविशेषः, इकडि इति लोके| सहाचरः-सहचरः| बाणो-नीलपुष्पः सैर्यकः| काशः-श्वेतचामरकः| वृक्षादनी-कामवृक्षकः| नलो-मृत्युपुष्पाख्यः| कुशद्वयं-स्थूलसूक्ष्मभेदेन दर्भद्वयम्| गुण्ठो-वृत्ततृणः, कुदगुण्ठिकापरसंज्ञः| गुन्द्रा-पदएरकः| भल्लूकः-श्योनाकः| मोरटः-क्षीरमोरटः| कुरण्टः-सितिवारकः| करम्भः-उत्तमारणिः| पार्था-सुवर्चला| एष वीरतरादिर्वर्गो-गणो, वातजान् रोगान् हन्ति| तथा, अश्मर्यादिहरः| वसन्ततिलकावृत्तम्|
आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)
आ० र०- वीरतरादिगणमाह-वेल्लन्तरेत्यादि| अरणिकः-तर्कारी| बूको-बकपुष्पः| उत्कटः-इक्षुः| ऋक्षादनी-वन्दाकः| भल्लूकः-टिण्टुकः| करम्भा-उत्तमारणी| पार्था-आदित्यभक्ता|
वीरतरु - उशीर/ अर्जुन/ वीरतरु वृक्षः ।
1. Vellantara/vIrataru (Dichrostachys cinerea), 2. Aranika/agnimantha (Clerodendrum phlomidis),
3.Buka/vasuka/iswara mallika (Osmanthus fragrans), 4.vrsa/vasa (Adhatoda vasica),
5. Asmabheda/pasanabheda (Bergenia ligulata), 6. gokantaka/goksura (Tribulus terrestris),
7. itkata/utkata (Sesbania bispinosa), 8. Sahacara (Barleria prionitis), 9. Bana (Avicennia officinalis), .
10. kasa (Saccharum spontaneum), 11.Vrksadam / vandaka (Loranthus longiflorus), 12. nala
(Phragmites maxima), 13. Kusa dwaya (2 varieties of Desmostachya bipinnata), 14. Guntha (Typha angustata) 15. Gundra (Typha elephantina), 16. Bhalluka / Syonaka (Oroxylum indicum), 17. morata/chaga (Marsdenia tinacissima), 18. Kuranta (yellow variety of Barleria prionitis),
19. Karambha/uttamarani (Pergularia extensa), 20. partha/suvarcala/aditya-bhakta.
Uses:
Indicated in vata disorders, urinary calculi, dysurea , disease spectrum with anurea or oliguria.
वीरतर्वादि गण—वीरतरु, अग्निमन्थ (अरणि ), बूक ( ईश्वरमल्लिका ), अडूसा, पाषाणभेद, गोखरू, इत्कट, सहचर, बाण (नीले फूल वाली कटसरैया), काश, वन्दा, नलसर ( नरकट), कुश, दर्भ (डाभ), गुण्ठ (कुन्द्र), गुन्द्रा (पटेरक), भल्लूक (सोनापाठा), मोरट (क्षीरमोरट), कुरण्ट ( सिलियारा), करम्भ ( उत्तम अरणि) और पार्थ (सुवर्चला—हुलहुल)—यह गण वातज विकारों, अश्मरी (पथरी), शर्करा, मूत्रकृच्छ्र तथा मूत्राघात की पीड़ा का शमन करता है।। २४-२५ ।।
| Sl.No | Raw Material | Variant | Ratio | Quantity Required for 1000g | Unit |
|---|
| Rasa | |
|---|---|
| Guna | |
| Veerya | |
| Vipaka | |
| Prabhava | |
| Anupanam | modal-content |
| Sl.No. | Disease Factor | Name of the combination | Form of the combination | Reference | Combination products | Procedure |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | शर्कर (Ashmari) | वीरतरादि गणम् ( Veerataradi Ganam) | शा.म.२/१०३-१०५,अ.सं.सू.१६/१३,अ.हृ.सू.१५/२५ | |||
| 2 | अश्मरि - Ashmari - Diseases with Nephrolithiasis / Renal Calculi | वीरतरादि गणम् ( Veerataradi Ganam) | शा.म.२/१०३-१०५,अ.सं.सू.१६/१३,अ.हृ.सू.१५/२५ | |||
| 3 | मूत्राघात (Mutraghata, Disease spectrum with oliguria, dysuria, anuria and altered urine production) | वीरतरादि गणम् ( Veerataradi Ganam) | शा.म.२/१०३-१०५,अ.सं.सू.१६/१३,अ.हृ.सू.१५/२५ | |||
| 4 | मूत्रकृच्छ्र - Mutra kruchra - Disease spectrum of dysuria, oliguria | वीरतरादि गणम् ( Veerataradi Ganam) | शा.म.२/१०३-१०५,अ.सं.सू.१६/१३,अ.हृ.सू.१५/२५ | |||
| 5 | वातरोगम् /मरुत् रोगम् - Vata Rogam / Marut rogam - Disease spectrum of Movement diseases involving Musculoskeletal and Nervous System | वीरतरादि गणम् ( Veerataradi Ganam) | शा.म.२/१०३-१०५,अ.सं.सू.१६/१३,अ.हृ.सू.१५/२५ |
| Disease Factors |
|---|
| Type | Operator | Value | Unit | Frequency | Duration | Comment |
|---|