Brief Description
(वृ. नि. र. । क्षय; यो. चि. । अ. ७)
दशमूलं तुलार्धं च पौष्करञ्च तदर्धकम् । हरीतकीनां प्रस्थार्धं धात्री प्रस्थद्वयं तथा ॥
चित्रकं पुष्करमितं चित्रकार्धं दुरालभा । गुडूच्या वै शतपलं विशाला पलपश्चकम् ।।
खदिरस्य पलान्यष्टौ तदर्धं बीजकं तथा। मञ्जिष्ठा मधुकं कुष्ठं कपित्थं देवदारु च ॥
विडङ्गं चविकं लोध्रं भार्ङी चाष्टकवर्गकम् । कृष्णाजाजी पिप्पली च क्रमुकं पद्मकं शठी ॥
प्रियङ्गुं सारिवा मांसी रेणुका नागकेशरम् । त्रिवृता रजनी रास्ना मेषशृङ्गी पुनर्नवा ॥
शतावरी चेन्द्रयवा मुस्ता द्विपलिकाञ्जले । चतुर्गुणे पादशेषे द्राक्षा षष्टिपलं क्षिपेत् ॥
त्रिंशत्पलानि धातक्या गुड पलचतुःशतम् । मधु द्वात्रिंशत्पलं चैव सर्वमेकत्र कारयेत् ॥
भाण्डे पुराणे स्निग्धे च मांसीमरिचधूपिते । पृथक् द्विपलिकानेतान् पिप्पली चन्दनं जलम् ।
जातीफलं लवङ्गं च त्वगेलापत्रकेशरान् ।। कर्षमात्रां च कस्तूरीं दत्त्वा पक्षं निधापयेत् ।।
कनकद्रुपलं चूर्णं क्षिपेन्निर्मलता भवेत् । पक्षादूर्ध्वं पिवेद्यस्तु मात्रया च यथाबलम् ॥
धातुक्षयं जयत्येव कासं पञ्चविधं तथा।अर्शांसि षट्प्रकाराणि तथाष्टावुदराणि च ॥
प्रमेहञ्च महाव्याधिमरुचिं पाण्डुरुक् तथा। सर्ववातांस्तथा शूलं श्वासं छर्दिमसृग्दरम् ॥
अष्टादशैव कुष्ठानि शोफं शूलं भगन्दरम् । शर्करञ्च मूत्रकृच्छ्रमश्मरीञ्च विनाशयेत् ॥
कृशस्य पुष्टिं कुरुते पुष्टस्य च महाबलम् । महावेगो महातेजो महावीर्यो विलोक्यते ।
कामपुष्टिकरो ह्येषः वन्ध्यानां पुत्रदो भवेत् ॥
दशमूल ५० पल ( हर एक चीज ५ पल), पोखरमूल २५ पल, हर्र ८ पल, आमला ३२ पल, चीता २५ पल, धमासा १२ पल, गिलोय १०० पल, इन्द्रायन ५ पल, खैरसार ८ पल, बिजयसार ४ पल, मजीठ, मुलैठी, कूठ, कैथ, देवदारु, बायबिडंग, चव, लोध, भार्गी, मेदा, महामेदा, ऋद्धि, वृद्धि, जीवक, ऋषभक, काकोली क्षीरकाकोली, कालाजीरा, पीपल, सुपारी, पद्मक, सटी (कचूर ), फूल प्रियंगु, सारिवा, जटामांसी, रेणुका, नागकेसर, निसोत, हल्दी, रास्ना, मेढासिंगी, पुनर्नवा ( साठी ), शतावर, इन्द्रजौ और नागरमोथा । हरेक चीज़ २-२ पल (१०-१० तोले) लेकर सबको अधकुंटा करके चार गुने पानीमें पकावे; जब चौथा भाग पानी शेष रह जाय तो उसे छानकर धृतसे चिकने किये हुवे पुराने और स्याहमिर्च तथा जटामांसीसे धूपित मिट्टीके मटके में भरदें; साथ ही उसमें ६० पल मुनक्का, ३२ पल । शहद,३० पल धायके फूलोंका चूर्ण, ४०० पल गुड़एवं २-२ पल पीपल, सफेद चन्दन, सुगन्ध बाला, जायफल, लौंग, दालचीनी, इलायची, तेजपात, और नागकेसर का चूर्ण तथा १ तोला कस्तूरी मिलाकर उसका मुख बन्द कर दें; और १५ दिन पश्चात् निकालकर छानलें तथा उसमें ५ तोले धतूरेके फलोंका चूर्ण मिलादें । जब स्वच्छ हो जाय तो बोतलोंमें भरकर रख दें।
इसे निकालनेके १५ दिन बाद यथोचित मात्रानुसार सेवन करनेसे धातुक्षय, खांसी, श्वास, ६ प्रकारकी बवासीर, आठ प्रकारके उदररोग, प्रमेह, अरुचि, पाण्डु, सर्व प्रकारकी वात व्याधियां, शूल, श्वास, वमन, रक्तप्रदर, १८ प्रकारके कुष्ट, शोथ, भगन्दर, शर्करा, मूत्रकृच्छू और अश्मरी आदि रोग नष्ट होते हैं । इसके सेवनसे कृश मनुष्य पुष्ट; पुष्ट मनुष्य अत्यन्त बलवान् वेगवान् तेजयुक्त और वीर्ययुक्त हो जाता है तथा वन्ध्या स्त्री पुत्र उत्पन्न कर सकती है । (मात्रा १ तो.) नोट-कस्तूरी आसव छाननेके बाद कपड़ेकी पोटलीमें बांध कर या मद्यसार (रेक्टीफाइडस्प्रिट) में मिलाकर डालनी चाहिये ।
| Sl.No | Raw Material | Variant | Ratio | Quantity Required for 1000g | Unit |
|---|
| Rasa | |
|---|---|
| Guna | |
| Veerya | |
| Vipaka | |
| Prabhava | |
| Anupanam | modal-content |
| Sl.No. | Disease Factor | Name of the combination | Form of the combination | Reference | Combination products | Procedure |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | अर्शस् - Arshas - Diseases with swellings and tumours at anal canal | दशमूलासवः -1 (Dashamulasavam -1) | वृ. नि. र. । क्षय; यो. चि. । अ. ७ | |||
| 2 | कासः - Kasa - Disease spectrum with Cough | दशमूलासवः -1 (Dashamulasavam -1) | वृ. नि. र. । क्षय; यो. चि. । अ. ७ | |||
| 3 | प्रमेहः - Prameha - Disease spectrum with increased urgency, frequency and quantity and altered quality of urine | दशमूलासवः -1 (Dashamulasavam -1) | वृ. नि. र. । क्षय; यो. चि. । अ. ७ | |||
| 4 | अरुचि / अरसज्ञता / अरोचकम् - Aruchi / Arasajnata / Arochakam - Hypogeusia / Loss of taste / Anorexia | दशमूलासवः -1 (Dashamulasavam -1) | वृ. नि. र. । क्षय; यो. चि. । अ. ७ | |||
| 5 | पाण्डुरोगम् - Pandurogam - Disease spectrum with altered blood circulation and tissue perfusions and blood production | दशमूलासवः -1 (Dashamulasavam -1) | वृ. नि. र. । क्षय; यो. चि. । अ. ७ | |||
| 6 | वातरोगम् /मरुत् रोगम् - Vata Rogam / Marut rogam - Disease spectrum of Movement diseases involving Musculoskeletal and Nervous System | दशमूलासवः -1 (Dashamulasavam -1) | वृ. नि. र. । क्षय; यो. चि. । अ. ७ | |||
| 7 | उदर रोगम् - Udara Rogam - Diseases with abdominal Distention due to Various Causes | दशमूलासवः -1 (Dashamulasavam -1) | वृ. नि. र. । क्षय; यो. चि. । अ. ७ | |||
| 8 | श्वासम् - Shvasam - Disease Spectrum with difficulty breathing | दशमूलासवः -1 (Dashamulasavam -1) | वृ. नि. र. । क्षय; यो. चि. । अ. ७ | |||
| 9 | छर्दि - Chardi - Disease spectrum with vomiting | दशमूलासवः -1 (Dashamulasavam -1) | वृ. नि. र. । क्षय; यो. चि. । अ. ७ | |||
| 10 | प्रदरम् / असृग्दरम् - Pradaram / Asrugdaram - Disease spectrum with excess vaginal bleeding , menorrhagia, metrorrhagia | दशमूलासवः -1 (Dashamulasavam -1) | वृ. नि. र. । क्षय; यो. चि. । अ. ७ | |||
| 11 | कुष्ठम् - Kushtha | दशमूलासवः -1 (Dashamulasavam -1) | वृ. नि. र. । क्षय; यो. चि. । अ. ७ | |||
| 12 | शूल (Shula) | दशमूलासवः -1 (Dashamulasavam -1) | वृ. नि. र. । क्षय; यो. चि. । अ. ७ | |||
| 13 | शर्कर (Ashmari) | दशमूलासवः -1 (Dashamulasavam -1) | वृ. नि. र. । क्षय; यो. चि. । अ. ७ | |||
| 14 | अश्मरि - Ashmari - Diseases with Nephrolithiasis / Renal Calculi | दशमूलासवः -1 (Dashamulasavam -1) | वृ. नि. र. । क्षय; यो. चि. । अ. ७ | |||
| 15 | देहपुष्टिकरम् - Deha Pushtikaram - Pharmacological action which promotes overall growth of the body / Nutritive / Nourishing | दशमूलासवः -1 (Dashamulasavam -1) | वृ. नि. र. । क्षय; यो. चि. । अ. ७ | |||
| 16 | बलकारक / बल्य / सामर्थ्यदायकम् - Balakaraka / Balya / Samarthyadayakam - Ergogenic , strength enhancer, Tonic | दशमूलासवः -1 (Dashamulasavam -1) | वृ. नि. र. । क्षय; यो. चि. । अ. ७ | |||
| 17 | वीर्य कृत् / वीर्य वर्धनम् - Veeryakrut / Veeryavardhanam - Stamina booster | दशमूलासवः -1 (Dashamulasavam -1) | वृ. नि. र. । क्षय; यो. चि. । अ. ७ | |||
| 18 | कान्तिकारकम् / तेजस्करम् - Kantikarakam / Tejaskaram - Drug action which enhances Lusture and Glow | दशमूलासवः -1 (Dashamulasavam -1) | वृ. नि. र. । क्षय; यो. चि. । अ. ७ | |||
| 19 | वृष्य/वाजीकरण (Vrushya/Vajikarana, Aphrodisiac) | दशमूलासवः -1 (Dashamulasavam -1) | वृ. नि. र. । क्षय; यो. चि. । अ. ७ | |||
| 20 | भगन्धर (Bhagandara, Anal fistula or diseases | दशमूलासवः -1 (Dashamulasavam -1) | वृ. नि. र. । क्षय; यो. चि. । अ. ७ | |||
| 21 | मूत्रकृच्छ्र - Mutra kruchra - Disease spectrum of dysuria, oliguria | दशमूलासवः -1 (Dashamulasavam -1) | वृ. नि. र. । क्षय; यो. चि. । अ. ७ | |||
| 22 | वन्ध्या - Vandhya - Female Infertility | दशमूलासवः -1 (Dashamulasavam -1) | वृ. नि. र. । क्षय; यो. चि. । अ. ७ |
| Disease Factors |
|---|
| Type | Operator | Value | Unit | Frequency | Duration | Comment |
|---|