Brief Description
सु.सू.३८/४२,अ.सं.सू.१६/६
अञ्जनरसाञ्जननागपुष्पप्रियङ्गुनीलोत्पलनलदनलिनकेशराणि मधुकं चेति ||४१||
अञ्जनादिर्गणो ह्येष रक्तपित्तनिबर्हणः |
विषोपशमनो दाहं निहन्त्याभ्यन्तरं भृशम् ||४२|
अञ्जनमित्यादि| अञ्जनं सौवीराञ्जनं; रसाञ्जनं दारुहरिद्राक्वाथेन कृत्रिमं, अन्ये त्वेवं वदन्ति- रसाञ्जनं द्विविधं- स्रोतोऽञ्जनं कृष्णपाषाणाकृति धातुद्रव्यम्, अन्यद्दारुहरिद्राक्वाथेन कृत्रिमं पीतलोहितम्, अत्र धातुद्रव्यमेव सौवीराञ्जनसाहचर्यात्; नागपुष्पं नागकेशरं; नलदं मांसी; नलिनकेशराणि पद्मकेशराणि| शेषं सुबोधम्||४१-४२||
अञ्जनं फलिनी मांसी पद्मोत्पलरसाञ्जनम्|
सैलामधुकनागाह्वं विषान्तर्दाहपित्तनुत्||६||
स०-अञ्जनं द्विधा,-एकं स्रोतोञ्जनं यामुनसंज्ञमपरं सौवीरं नेत्रभूषणाख्यम्| फलिनी-प्रियङ्गुः| मांसी-कृष्णजटा| पद्मं-पुष्करम्| उत्पलं-शशिप्रियम्| रसाञ्जनं-तार्क्ष्यशैलम्| एला-बहुला| मधुकं-मधुयष्टी| नागाह्वं-नागकेसरम्| एषोऽञ्जनादिर्विषादिजित्|
आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या
आ० र०- अञ्जनादिगणमाह-अञ्जनमित्यादि| अञ्जनंस्त्रोतोञ्जनम्| सओला-सूक्ष्मैला,सशब्द ईषद्वाची| नामाह्वंनागकेसरम्|
| Sankrit name | Sceintific name | Hindi Name | English Name |
| रसाञ्जनम् / पीताञ्जनम् | Berberis aristata | रसौत | Indian Barberry aqueous Extract |
| नागपुष्प | Mesua ferrea | नागकेसर | Iron-wood, Mesu |
| स्रोतोञ्जनम् / कृष्णाञ्जनम् | Galena (PbS), Minium (Pb3O4), amorphous carbon, magnetite (Fe3O4), and zincite (ZnO) | काजल / काला सुरमा | Galena / Kohl Stone |
| प्रियङ्गु | Callicarpa macrophylla | फूलप्रियंगु | Large-Leaf Beauty Berry |
| सौगन्धिक / नीलोत्पल | Nymphaea stellata | नीलोफर | Indian Blue Water-lily |
| जटामांसी मूलम् | Nardostachys jatamansi | जटामांसी | Indian Spikenard, Musk root. |
| कमल केसर | Nelumbo nucifera - Red | कमल केसर | Lotus stamens |
| यष्टिमधु | Glycyrrhiza glabra | मुल्हेटी | Licorice, Liquorice |
| सूक्ष्मैला | Elettaria cardamomum | इलाइची | Lesser Cardamom |
Above listed medicines cure bleeding diasthesis, Intoxications or medical emergencies, diseases with internal sensation of burning.
ऊपर लिखित दवाएं रक्तपित्त, विष या आपात् स्थितिवाले रोगों, जलन की आंतरिक अनुभूति वाले रोगों का इलाज करती हैं।
| Sl.No | Raw Material | Variant | Ratio | Quantity Required for 1000g | Unit |
|---|
| Rasa | |
|---|---|
| Guna | |
| Veerya | Ushna veerya |
| Vipaka | Madhura |
| Prabhava | |
| Anupanam | modal-content |
| Sl.No. | Disease Factor | Name of the combination | Form of the combination | Reference | Combination products | Procedure |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | अन्तर्दाहम् (Antardaham) | अञ्जनादि गणम् - Anjanadi Ganam | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | सु.सू.३८/४२,अ.सं.सू.१६/६ | ||
| 2 | विष (Visha) | अञ्जनादि गणम् - Anjanadi Ganam | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | सु.सू.३८/४२,अ.सं.सू.१६/६ | ||
| 3 | रक्तपित्तम् (Raktapittam, Disease spectrum with uncontrolled bleeding from the body- Bleeding diathesis) | अञ्जनादि गणम् - Anjanadi Ganam | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | सु.सू.३८/४२,अ.सं.सू.१६/६ |
| Disease Factors |
|---|
| Type | Operator | Value | Unit | Frequency | Duration | Comment |
|---|