अ.सं.सू.१४/१०, अ.हृ.सू.१५/५,

भद्रदारु कुष्ठ तगर वरुण बलातिबलातिबलार्तगलकच्छुरा ह्लादिनी कुबेराक्षी वत्सादिन्यर्कालर्क कतकभार्ङ्गी कार्पासी वृश्चिकाली पत्तूरप्रभृतीनि विदार्यादिगणो वीरतरादिस्तृणाख्यवर्ज्यानि षट् पञ्चमूलानि चेति वातशमनानि||१०||

भद्रदारु नतं कुष्ठं दशमूलं बलाद्वयम्|
वायुं वीरतरादिश्च विदार्यादिश्च नाशयेत्||५||

भद्रदारु कुष्ठ हरिद्रा वरुण मेषशृङ्गी बलातिबलार्तगल कच्छुरा शल्लकी कुबेराक्षी वीरतरु सहचराग्निमन्थ- वत्सादन्येरण्डाश्मभेदकालर्कार्क शतावरी पुनर्नवा वसुक वशिर काञ्चनक भार्गी कार्पासी वृश्चिकाली पत्तूर बदर यवकोलकुलत्थप्रभृतीनि विदारिगन्धादिश्च द्वे चाद्ये पञ्चमूल्यौ समासेन वातसंशमनो वर्गः ||७||

शशिलेखा व्याख्या (इन्दु कृत)

भद्रदार्वादीनि वक्ष्यमाणौ च विदारीवीरतरादिकौ गणौ तृणाख्यपञ्चमूलं वर्जयित्वा शेषाणि षट् पञ्चमूलानि चेति
क्रुद्ध वातशमनानि||१०||

 

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या 

स०-भद्रादारु-किलिमम्| नतं-तगरम्| कुष्ठं-गदः| दशमूलं=द्विपञ्चमूलम्| बलाद्वयं-बलाऽतिबला च| एतानि भद्रदार्वादीनि, च-अपरं, वक्ष्यमाणो वीरतरादिर्विदार्यादिश्च गणो वायुं नाशयति|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या 

आ० र०- वातघ्न गणमाह-भद्रदारु नतमिस्यादि| भद्रदारु-देवदारु| नतं-तगरम्| वीरतरादिविदार्यादी-वक्ष्यगाणौ गणौ । तयोर्यानि पुनरुक्तानि तानि द्विगुणं योज्यानि| सङ्ग्रहे तु (सू. अ. १४) -

भद्रदारुकुष्ठतगरवरुणबलातिअलार्तगलकच्छुराबाङ्कीककुबेराक्षिवत्सादन्यर्कालर्ककिंशुककतकभार्ङ्गीकार्पासीवृश्चिकात्स्त्रीपत्तूरप्रभृतीनि विदार्यादिर्वर्वक्ष्यमाषगणो वीरसरादिस्तृणाल्यवर्ज्यानि षट् पञ्चमूलानि चेति वात शमनानि||" इति|

निबन्धसङ्ग्रह व्याख्या (डल्हण कृत)

संशोधनमभिधाय संशमनं निर्दिशन्नाह- भद्रदार्वित्यादि| संशमनानीति सम्यक् शमयतीति संशमनं, सम्यक्त्वं च दुष्टदोषस्यानिर्हरणपूर्वकं

शमनम्, अदुष्टस्यानुदीरणं च; व्याधिसंशमनं तु प्रस्तुतव्याधेः संशमनमप्रस्तुतव्याधेरनुदीरणम्| तदुक्तं- “न शोधयति यद्दोषान्

समान्नोदीरयत्यपि| समीकरोति च क्रुद्धान् तत् संशमनमुच्यते” इति| दोषशब्दोऽत्र दोषेषु दोषकार्येषु व्याधिष्वपि च वर्तते, कार्ये

कारणोपचारात्| मेषशृङ्गी मेढशृङ्गः, पुत्रञ्जीवकतरुसदृशपत्रो वृक्षः, अन्ये कर्कटशृङ्गमाहुः; बलातिबले शुक्लपीतपुष्पं बलाद्वयं; आर्तगलः

ककुभः, केचिदार्तगलं कण्टकीवृक्षमाचक्षते; कच्छुरा कुङ्कुमर्दनिका, ‘कच्छुरा शूकशिम्बिः’ इत्यन्ये; कुबेराक्षी काष्ठपाटला,

पो(पे)टिकेत्यन्ये; वीरतरुर्बिल्वनासिका, शर इत्यन्ये; सहचरः कण्टशेलियाकः; अग्निमन्थः ‘अग्निवधूः’ इति पूर्वदेशे प्रसिद्धः; वत्सादनी

गुडूची, वीर्येण गुडूची वातं हन्ति, रसेन कफपित्ते; अश्मभेदकः पाषाणभेदकः, वसुकः शिवमल्लिका, बकपुष्पमिति लोके; वशिरः

सूर्यावर्तः, अपामार्ग इत्यपरे; काञ्चनको धत्तूरकः, ‘कर्चूर’ इत्यन्ये पठन्ति, कर्चूरः शटी; कार्पासी वनकार्पासिका, कार्पासविटपसदृशी;

वृश्चिकाली वृश्चियाकः; पत्तूरः कुचन्दनम्| शेषं प्रसिद्धं, पूर्वं व्याख्यातं च| प्रभृतिग्रहणान्माषतिलातसीप्रभृतीनां ग्रहणम्| समासेन सङ्क्षेपेण,

विस्तरेण त्वन्नपानाद्यनिलहरग्रहणश्रुतिप्रतिपादितं यावद्भूजलानलगुणबहुलं द्रव्यं वातसंशमनमिति||७||

Bellow listed plant and plant parts are used to mitigate Vata

1.Himalayan Deodar - Devadaru

2.Costus Root - Kushtha

3.Indian Vallerian - Tagara

4.Three leaved caper - Varuna

5.Country Mallow - Bala

6.Flowering Maples, Chinese Bell flowers Plant - Atibala

7.Arjuna - Artagala

8.Cowhage, Horse- eye Bean - Kacchura

9.Boswwllia - Hladini

10.Trumpet Flower, Yellow Snake tree - Kuberakshi

11.Heart-leaved moonseed - Vatsadani

12.Giant Milk-weed/Madar - Arka and Alarka

13.Clearing Nut tree - Kataka

14. Blue flowered Glory tree, Beetle Killer - Bharangi

15.Indian Cotton Plant - Karpasi

16.Sappan wood / Logwood, Peachwood,Compeachy tree - Pattura

17.Vidaryadi / Vidarigandhadi Gana Dravya

18.Veerataradi gana Dravya

19.Dashamula Dravya

20.Madhyama Panchamula

21.Jivaniya Panchamula

22.Valli Panchamula

23 Kantaki Panchamula

24.Turmeric

25.Australian Cow Plant, Indian Ipecacuanha - Meshashrungi

26.Sickle Bush, ashy babool tree - virataru

27.Common Blue Nail Dye Plant / Common Yellow Nail Dye Plant - Sahachara

28. Castor Roots

29.Asperagua - Shatavari

30.Pashanabheda - 

31.Badara - Small Jujub

32.Yava - Barley

33.Kola - Big Jujub

34. Kulattha - Hoarse Gram

35.Datura - Kanchanaka

36.Karchura

37.Shati / Karchura - Zerumbet /Galanga / Spiked Ginger Lily

38.Vasuka - Sweets Osmanthus

39.Vashira - Asian spider flower / Prickly Chaff /Sunflower

 

देवदार, कूठ, तगर, वरुण (वरना), बला-अतिबला, आर्तगल (हिन्ताल / अर्जुन), कच्छुरा (दुरालभा या कौच ), सल्लकी, कुबेराक्ष, वत्सादनी (गिलोय) आक, सफेद आक, कतक (निर्मली), भांर्गी, कार्पासी (कपास), वृश्चिकाली , पत्तूर ( जलपिप्पली/ पत्रांग) आदि, विदार्यादि और वीरतरादि गण, एव तृणपंचमूलको छोड़कर शेष छे पंचमूल (बृहत्पंचमूल, लघुपंचमूल, वल्लीपचमूल, कण्टकपंचमूल, जीवनपचमूल, मध्यमपंचमूल) ये वातप्रशामक हैं ॥ १० ॥

सुश्रुत संहिता मे ऊपर लिखेगये द्रव्यो के साथ हरिद्रा, अजशृङ्गी, सहचर द्वय, पाखानवेध, शतावरी,बकपुष्प, धत्तुरा, बढी उन्नाव,उन्नाव, बार्ली,कचूर को  वातशमन बतलायागया है ।

सिद्धमन्त्र - १. वातघ्नवर्ग
वातघ्न द्रव्य
वातघ्नं मोदकी तिन्दुः कार्पासी कोकिलाक्षकः |वेल्लन्तरो ग्रन्थिपर्णी मुसली स्थलपद्मिनी ||१०||
बिल्वपर्णी बिल्वप त्रमैरावत्युत्तमारणी | रुबोः फलं च स्वाद्वम्लं नारङ्गं सगुडं दधि ||११||
रसाला रससं मांसं मन्थः स्नेहगुडाम्लयुक् |१२|

सिद्धमन्त्रप्रकाश व्याख्या (बोपदेव कृत)

मोदकी गुडमञ्जरी, तिन्दुर्वीरिका, कार्पास्याच्छादनफला; कोकिलाक्षक इक्षुरः, वेल्लन्तरो वीरतरुः, ग्रन्थिपर्णी गन्धद्रव्यविशेषः, मुसली तालमूलिका, स्थलपद्मिनी स्थलकमलिनी|
बिल्वपर्णी शाकविशेषः, बिल्वपत्रं प्रसिद्धम्, ऐरावती गोधावती, उत्तमारणी करम्भा, रुबोः फलमेरण्डबीजम्, स्वाद्वम्लं नारङ्गं मधुराम्लरसं नारङ्गफलं, सगुडं गुडमिश्रम्|
रसाला शिखरिणी, तल्लक्षणन्तु अर्धाढकं त्वचिरपर्युषितस्य दध्नः खण्डस्य षोडशपलानि शशिप्रभस्य| सर्पिः पलं मधु पलं मरिचं द्विकर्षं, शुण्ठ्याः पलार्धमपि चार्धपलं चतुर्णाम्|| श्लक्ष्णे पटे ललनया मृदुपाणिघृष्टा कर्पूरवाससुरभीकृतभाण्डसंस्था|
एषा वृकोदरकृता सुरभी रसालाया स्वादिता भगवता पुरूषोत्तमेन' इति|
सरसं मांसं रसमनुद्धृत्य पक्वं मांसं, मन्थः स्नेहगुडाम्लयुक स्नेहगुडाम्लैर्मिलितैर्युक्तो मन्थः, स्नेहोघृतादिः, अम्लो दाडिमसारादिः| मन्थः सुश्रुतोक्तः–
सक्तवः सर्पिषाऽभ्यक्ताः शीतवारिपरिप्लुताः|
नातिद्रवा नातिसान्द्रा मन्थ इत्यभिधीयते||
एतत्सर्वं वातघ्नं मारुतघ्नमिति||१०-११|