कोषातकी फलम् / कृतवेधन फलम् - Koshataki Phalam / Krutavedhana Phalam
Scientific Name: Luffa acutangula
Hindi Name: बन तुरई की फल - Ban Turai Ki Phal
English Name: Bitter Luffa / wild luffa / Wild ribbed gourd / Wild ridge gourd - Dry Fruit
Category: Plant Parts
Sub-Category: फलम् - Phalam - Fruits
Out of Stock
Brief Description
Emetic fruit
चरकसंहिता - कल्पस्थानम् - ६. कृतवेधनकल्पः
कृतवेधननामानि कल्पं चास्य निबोधत|
क्ष्वेडः कोशातकी चोक्तं मृदङ्गफलमेव च||३||
अत्यर्थकटुतीक्ष्णोष्णं गाढेष्विष्टं गदेषु च|
कुष्ठपाण्ड्वामयप्लीहशोफगुल्मगरादिषु||४|
आयुर्वेददीपिका व्याख्या (चक्रपाणिदत्त कृत)
गाढेष्विति अत्यर्थगाढेषु कुष्ठादिषु||३-४||
अष्टाङ्गसङ्ग्रहः - कल्पस्थानम् - १. वमनकल्पः
कृतवेधनमत्यर्थकटुतीक्ष्णोष्णं सुतरां गरोदरगुल्मप्लीह-
पाण्डुरोगश्वयथुषु कल्पयेत्|२९|
शशिलेखा व्याख्या (इन्दु कृत)
कृतवेधनमत्यर्थकट्वादिगुणत्वात् गुल्मोदरादिषु सुतरां कल्पयेत्| कृतवेधनं द्वितीया कोशातकी| कोशातकी कृतच्छिद्रा जालिनी कृतवेधनी| क्ष्वेडा सुतिक्ता घण्टोलमृदङ्गफलिका मता|| २९||
अष्टाङ्गसङ्ग्रहः - कल्पस्थानम् - ५. सिद्धबस्तिकल्पः
उदरे कृतवेधनं हितं
कैयदेवनिघण्टु - १. ओषधिवर्ग
कोशातकी
श्वेतघोषा कृमिछिद्रा घण्टाली कृतवेधना |
मृदङ्गवत्कोशवती मृदङ्गफलिका तथा ||५६८||
कोशातकी तु कर्कोटी जालिनी कर्कशछदा |
क्ष्वेडः सतिक्तो घण्टालीज्योत्स्नाजाली तु घोषकः ||५६९||
कोशातकी कटुस्तीक्ष्णा पक्वामाशयशोधनी |
लघ्वी रूक्षा कटुःपाके जयेत् कासगरोदरम् ||५७०||
पाण्डुशोफकफप्लीहगुल्मार्शःकुष्ठकामलाः |
फलमस्याः कटु स्निग्धं तिक्तं पाके हिमं लघु ||५७१||
दीपनं भेदनं हृद्यं वातलं हन्त्यरोचकम् |
कासमेहज्वरश्वासकुष्ठपित्तकफानिलान् ||५७२||
धन्वन्तरिनिघण्टु - १. गुडूच्यादिवर्ग
कोशातकी (धामार्गवविशेष)
कोशातकी कृतच्छिद्रा जालिनी कृतवेधनी |
क्ष्वेडा सुतिक्ता घण्टाली मृदङ्गफलिका मता ||२१९||
क्ष्वेडस्तिक्तः कटुस्तीक्ष्णोऽप्रगाढश्च प्रशस्यते |
कुष्ठपाण्ड्वामयप्लीहशोफगुल्मगरादिषु ||२२०||
निघण्टुशेष - ३. लताकाण्ड
कोशातकी
कोशातक्यां कृष्णच्छत्रा जाली घोषा सुतिक्तिका |
मृदङ्गफलिका क्ष्वेडा घण्टाली कृतवेधना ||३२१||
धामार्गवः पीतपुष्पो महाजाली महाफली |
कर्कोटकी कोशफलो राजकोशातकीति च ||३२२||
निघण्टुशेषटीका व्याख्या (श्रीवल्लभगणि कृत)
“अत सातत्यगमने” कोशमतति-गच्छति कोशातकी, गौरादित्वाद् ङीः, तस्याम्| कृष्णं छत्रमस्याः कृष्णच्छत्रा| जालोऽस्यास्ति जाली| “घुषॄ शब्दे” घोषति घोषः| सुतरां तिक्ता सुतिक्ता, के सुतिक्तिका| मृदङ्गाकाराणि फलान्यस्या मृदङ्गफली, के मृदङ्गफलिका| क्ष्वेडते क्ष्वेडा| घण्टामलति घण्टाली| कृतं वेधनमनया कृतवेधना||३२१||
धाम इयर्ति धामार्गवः, “कैरव-भैरव-” [हैमोणादिसू. ५१९] इत्यवे निपात्यते| पीतानि पुष्पाण्यस्य पीतपुष्पः| महांश्चासौ जाली च महाजाली जलवितानः| महान्ति फलान्यस्या महाफली, “असम्-भस्त्रा-ऽजिनैक-शण-पिण्डात् फलात्” [सिद्ध. २.४.५७] इति ङीः| करोति कर्कोटः, “कपोट-बकोट-” [हैमोणादिसू. १६१] इत्योटे निपात्यते, के कर्कोटकी| कोशे-मध्ये फलान्यस्य कोशफलः| राज्ञी चासौ कोशातकी च राजकोशातकी| आह च–
कोशातकी कृतच्छिद्रा जालिनी कृतवेधना|
क्ष्वेडा सुतिक्ता घण्टाली मृदङ्गफलिका मता|| [धन्व. वर्ग १ श्लो. १९२] इति|
तथा च-
धामार्गवः कोशफलो राजकोशातकी तथा|
कर्कोटकी पीतपुष्पी महाजाली तथोच्यते|| [धन्व. वर्ग १ श्लो. १८९] इति|
एतस्या लोके ‘कडूई’ ‘विसाली’ ‘घींसोडी’ इति प्रसिद्धिः||३२२||
भावप्रकाश-पूर्वखण्ड-मिश्रप्रकरण - १०. शाकवर्ग
राजकोशातकी
धामार्गवः पीतपुष्पो जालिनी कृतवेधना |
राजकोशातकी चेति तथोक्ता राजिमत्फला ||५४||
राजकोशातकी शीता मधुरा कफवातकृत् |
पित्तघ्नी दीपनी श्वासज्वरकासकृमिप्रणुत् ||५५||
मदनपालनिघण्टु - ७. शाकवर्ग
कोशातकी
कोशातकी शतच्छिद्रा जालिनी कृतवेधसा |
मृदङ्गकलका ज्वेरा घोटाकी कर्कशच्छदा ||१८||
कोशातकी लघुस्तिक्ता रूक्षाऽऽमाशयशोधनी |
शोफपाण्डूदरप्लीहकुष्ठार्शः कफपित्तजित् |
तत्फलं भेदनं शीतं लघु मेहत्रिदोषजित् ||१९||
मदनादिनिघण्टु - १. प्रथमगण
कोशातकी
कोशातकः कृतच्छिद्रा जालिनी कृतवेधना |
क्षेडास्तुतिक्ता घण्टाली मृदङ्गफलिका च सा ||३४||
राजाकोशातकी त्वन्या कर्कोटी हस्तिपर्णिका |
धामार्गवः कोशफला महाजालीनिकेति च ||३५||
कफकासप्रशमनी पाण्डु कामल नाशिनी |
रसे पाके च कटुका लघ्वी कोशातकी मता ||३६||
राजनिघण्टु - ३. गुडूच्यादिवर्ग
कोषातकी (धामार्गव)
कोषातकी कृतच्छिद्रा जालिनी कृतवेधना |
क्ष्वेडा सुतिक्ता घण्टाली मृदङ्गफलिनी तथा ||४८||
कोषातकी तु शिशिरा कटुकाऽल्पकषायका |
पित्तवातकफघ्नी च मलाध्मानविशोधिनी ||४९||
नामसङ्ग्रह (प्रथम भाग) - १. गुडूच्यादिवर्ग
कोशातकी
कोशातक्यां कृतच्छिद्रा जालिनी कृतवेधना |
क्ष्वेडा सुतिक्ता घण्टाली मृदङ्गफलिका मता ||२१८||
घामार्गवः कोशफला तथा घोषवतीति च |
स्वादौ च राजूपर्वाणि स्वाद्वाद्यानि भवन्ति च ||२१९||
| Sl.No | Raw Material | Variant | Ratio | Quantity Required for 1000g | Unit |
|---|
| Rasa | |
|---|---|
| Guna | |
| Veerya | |
| Vipaka | |
| Prabhava | |
| Anupanam | modal-content |
| Sl.No. | Disease Factor | Name of the combination | Form of the combination | Reference | Combination products | Procedure |
|---|
| Disease Factors |
|---|
| Type | Operator | Value | Unit | Frequency | Duration | Comment |
|---|