Brief Description
Sour fruit Variety used to treat Various Pains and abdominal disorders
कैयदेवनिघण्टु - १. ओषधिवर्ग
वेतसोम्लोऽलाम्बुसुहृच्छतवेधी सहस्रभित् | आम्लोऽम्लवेतसो भीमः शाखाम्लो वरवेतसः ||३१९||
रक्तस्रावश्च मांसारिश्चुक्रकोऽग्निकवेतसः | बोधको वेधको द्रावी रसाम्लो वातिकप्रियः ||३२०||
अम्लवेतफलं चोष्णं तीक्ष्णं स्निग्धं च दीपनम् | बद्धमूलानपि व्याधीन् भिन्द्याद् वज्रं गिरीनिव ||३२१||
सशूलानाहविष्टम्भान् जयेद् वातकफामयान् | अम्लवेतसमम्लं च तीक्ष्णोष्णं लघु भेदनम् ||३२२||
दीपनं पाचनं हृद्यं कफपित्तास्रदूषणम् | रूक्षं विण्मूत्रदोषघ्नं हॄद्रोगाध्मानगुल्मजित् ||३२३||
हिध्मानाहानिलश्वासकासशूलवमिप्रणुत् | द्रवीभवत्यजामांसं मलवस्त्रं सितं भवेत् ||३२४||
चणकाम्लोपमं स्वादु साम्लं स्यादम्लवेतसम् |३२५|
धन्वन्तरिनिघण्टु - २. शतपुष्पादिवर्ग
अम्लोऽम्लवेतसो भीमो रसाम्लो वरवेतसः |रक्तस्रावी वेतसाम्लः शतवेधी च भेदकः ||१०३||
कषायं कटुरूक्षोष्णमम्लवेतसकं विदुः | तृट्कफानिलजन्त्वर्शोहृद्बाधाश्मरिगुल्मजित् ||१०४||
निघण्टुशेष - १. वृक्षकाण्ड
अथाम्लवेतसे भीमो भेदनो रक्तपूरकः | रुधिरस्रावकश्चुक्रं मांसारिर्वातिकप्रियः ||५८||
शाखाम्लो वेतसाम्लोऽम्लस्तिन्तिडीको रसाम्लकः |५९|
निघण्टुशेषटीका व्याख्या (श्रीवल्लभगणि कृत)
अम्लश्चासौ वेतसश्च अम्लवेतसः, तत्र| बिभ्यति अस्मादिति भीमः, भियः षोऽन्तश्च वा [हैमोणादिसू. ३४४] इति किन्मः भेदयति भेदनः| रक्तं पूरयति रक्तपूरकः| रुधिरं स्रावयति रुधिरस्रावकः| चक्यते-तृष्यतेऽनेन चुक्रम् पुं-क्लीबलिङ्गः, चकि-रमि-विकसेरुच्चास्य [हैमोणादिसू. ३९३] इति रः, अकारस्य च उकारः| मांसस्य अरिर्मांसारिः| वातिकानां प्रियो वातिकप्रियः||५८||
शाखा अम्लाऽस्य शाखाम्लः| वेतसश्चासौ अम्लश्च वेतसाम्लः| अमति अम्लः, शा-मा-श्या-शक्यम्व्यबिभ्यो लः[हैमोणादिसू. ४६२] इति लः| तिन्तिडीकशब्दः प्राग्वत्| रसोऽम्लोऽस्य रसाम्लः स्वार्थिके के रसाम्लकः| आह च–
अम्लोऽम्लवेतसो भीमो रसाम्लो बिल्ववेतसः|
रक्तस्रावो वेतसाम्लः शतवेधा व वेधकः|| [...] इति|
एतस्य लोके आम्लवेतस इति प्रसिद्धिः|
निघण्टुशेष - १. वृक्षकाण्ड
हीनोत्तम अम्लवेतस
स शङ्खद्रावको हीनो बालद्रावक उत्तमः ||५९|| तावेव तु शतवेधि सहस्रवेधिनौ क्रमात् |६०|
निघण्टुशेषटीका व्याख्या (श्रीवल्लभगणि कृत)
सः अम्लवेतसः शङ्खान् द्रावयति शङ्खद्रावकः हीनः| बालं द्रावयति बालद्रावकः उत्तमः, कथ्यते इति शेषः||५९||
तुःपुनरर्थे| ‘तावेव’ शङ्खद्रावक-बालद्रावकावेव शतं-बहून् विध्यत्यवश्यं शतवेधी, सहस्रं विध्यत्यवश्यं सहस्रवेधी, उभयत्र णिन् चाऽऽवश्यका- [सिद्ध. ५.४.३६] इति णिन्| क्रमाद् अनुक्रमेण| आह च–
सहस्रवेधी चुक्रोऽम्लवेतसः शतवेध्यपि| [अमर. का. २ वर्ग ४ श्लो. १४१] इति|
भावप्रकाश-पूर्वखण्ड-मिश्रप्रकरण - ७. आम्रादिफलवर्ग
अम्लवेतस
स्यादम्लवेतसश्चुक्रं शतवेधि सहस्रनुत् | अम्लवेतसमत्यम्लं भेदनं लघु दीपनम् |
हृद्रोगशूलगुल्मघ्नं पित्तलं लोमहर्षणम् ||११८|| रूक्षं विण्मूत्रदोषघ्नं प्लीहोदावर्तनाशनम् |
हिक्कानाहारुचिश्वासकासाजीर्णवमिप्रणुत् ||११९|| कफवातामयध्वंसि च्छागमांसद्रवत्वकृत् |
चणकाम्लगुणं ज्ञेयं लोहसूचीद्रवत्वकृत् ||१२०||
मदनपालनिघण्टु - ६. फलादिवर्ग
अम्लोऽम्लवेतसश्चुक्रो वेतसः शरभेदकः | अम्लवेतसमत्युष्णं भेदनं लघु दीपनम् |
हृद्रोगशूलगुल्मघ्नं पित्ततृट्कफदूषणम् ||८२||
माधवद्रव्यगुण - २१. फलवर्ग
अम्लवेतसमत्यम्लं वातघ्नं लघु दीपनम् ||२५||
(अम्लवेतसमत्यम्लं तीक्ष्णं स्निग्धं च दीपनम्) |
हृद्रोगशूलगुल्मघ्नं पित्तास्रकफदूषणम् | श्वासकासापहं रुच्यं तृष्णाहृत्कण्ठशोधनम् ||२६||
राजनिघण्टु - ६. पिप्पल्यादिवर्ग
अम्लोऽम्लवेतसो वेधी रसाम्लो वीरवेतसः |वेतसाम्लश्चाम्लसारः शतवेधी च वेधकः ||१२५||
भीमश्च भेदनी भेदी राजाम्लश्चाम्लभेदनः | अम्लाङ्कुशो रक्तसारः फलाम्लश्चाम्लनायकः ||१२६||
सहस्रवेधी वीराम्लो गुल्मकेतुर्धराऽभिधा | शङ्खमांसादिद्रावी स्याद्द्विधा चैवाम्लवेतसः ||१२७||
अम्लवेतसमत्यम्लं कषायोष्णं च वातजित् | कफार्शःश्रमगुल्मघ्नमरोचकहरं परम् ||१२८||
राजवल्लभनिघण्टु - ३. माध्याह्निकपरिच्छेद
अपक्वाम्लवेतसगुण
अम्लवेतसमत्यम्लमानाहकफवातजित् ||१६४||
षोढल निघण्टु नामसङ्ग्रह (प्रथम भाग) - २. शतपुष्पादिवर्ग
अम्लवेतसके भीमो रसाम्लः सर्वरोगनुत् | फलाम्लो गुल्महा हृद्यः शतवेधी च भेदकः ||३४५||
अस्थिद्रावी महाक्षारो वेतसाम्लोऽथशूलहृत् | सहस्रवेध्यम्लरसो मांसद्रावी च दीपनः ||३४६||
रक्तस्रावो वराम्लश्च केशद्रावी च पाचनः |३४७|
Polyphenolic compounds
Quercetin
Anthocyanin
Citric acid
Oxalic acid
Pedunculol
Garcinol
Cambogin
Malic Acid
| Sl.No | Raw Material | Variant | Ratio | Quantity Required for 1000g | Unit |
|---|
| Rasa | अम्ल - Amla - Sour |
|---|---|
| Guna | स्निग्ध गुणम् - Snigdha Gunam - Drug action which imparts unctuousness उष्णं गुणम् - Ushna Gunam - Drug action which imparts heat तीक्ष्णम् - Tikshnam - Drug action which irritates body by its Pungent quality लघु गुणम् - Laghu Gunam - Drug property which induces lightness to body रूक्ष गुणम् - Ruksha Gunam - Drug action which imparts dryness |
| Veerya | Ushna veerya |
| Vipaka | Amla |
| Prabhava | बालग्रह (Balagraha) |
| Anupanam | रोगोपशमन अनुपानम् - Anupana according to the diseases. | modal-content
| Sl.No. | Disease Factor | Name of the combination | Form of the combination | Reference | Combination products | Procedure |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | वातज कास (Vataja Kasa) | कण्ठकारी घृतम् - 2 - Kanthakari Ghrutam - 2 | फलम् - Phalam - Fruits | अष्टाङ्गहृदयम् चिकित्सास्थानम् - ३. कासचिकित्सिताध्यायः | ||
| 2 | पित्तज कास (Pittaja kasa ) | कण्ठकारी घृतम् - 2 - Kanthakari Ghrutam - 2 | फलम् - Phalam - Fruits | अष्टाङ्गहृदयम् चिकित्सास्थानम् - ३. कासचिकित्सिताध्यायः | ||
| 3 | कफज कासम् - Kaphaja Kasam | कण्ठकारी घृतम् - 2 - Kanthakari Ghrutam - 2 | फलम् - Phalam - Fruits | अष्टाङ्गहृदयम् चिकित्सास्थानम् - ३. कासचिकित्सिताध्यायः | ||
| 4 | क्षयज कास (Kshayaja Kasa) | कण्ठकारी घृतम् - 2 - Kanthakari Ghrutam - 2 | फलम् - Phalam - Fruits | अष्टाङ्गहृदयम् चिकित्सास्थानम् - ३. कासचिकित्सिताध्यायः | ||
| 5 | क्षतज कास (Kshataja Kasa - | कण्ठकारी घृतम् - 2 - Kanthakari Ghrutam - 2 | फलम् - Phalam - Fruits | अष्टाङ्गहृदयम् चिकित्सास्थानम् - ३. कासचिकित्सिताध्यायः | ||
| 6 | श्वासम् - Shvasam - Disease Spectrum with difficulty breathing | कण्ठकारी घृतम् - 2 - Kanthakari Ghrutam - 2 | फलम् - Phalam - Fruits | अष्टाङ्गहृदयम् चिकित्सास्थानम् - ३. कासचिकित्सिताध्यायः | ||
| 7 | वातकफज कास - Vata kaphaja kasa, Spectrum of diseases with symptoms of vata and kaphaja kasa | कण्ठकारी घृतम् - 2 - Kanthakari Ghrutam - 2 | फलम् - Phalam - Fruits | अष्टाङ्गहृदयम् चिकित्सास्थानम् - ३. कासचिकित्सिताध्यायः | ||
| 8 | कफज व्याधि (Diseases associated with Kapha) | कण्ठकारी घृतम् - 2 - Kanthakari Ghrutam - 2 | फलम् - Phalam - Fruits | अष्टाङ्गहृदयम् चिकित्सास्थानम् - ३. कासचिकित्सिताध्यायः | ||
| 9 | हिक्का - Hikka - Hiccough | कण्ठकारी घृतम् - 2 - Kanthakari Ghrutam - 2 | फलम् - Phalam - Fruits | अष्टाङ्गहृदयम् चिकित्सास्थानम् - ३. कासचिकित्सिताध्यायः | ||
| 10 | श्वासकासघ्नम् - Shvasakasaghnam - Antiasthmatic / Antitussive | कण्ठकारी घृतम् - 2 - Kanthakari Ghrutam - 2 | फलम् - Phalam - Fruits | अष्टाङ्गहृदयम् चिकित्सास्थानम् - ३. कासचिकित्सिताध्यायः | ||
| 11 | शिशॊः सद्यः कासहर (Shisho sadya Kasa hara - Emergency medicine for Neonatal cough) | कण्ठकारी घृतम् - 2 - Kanthakari Ghrutam - 2 | फलम् - Phalam - Fruits | अष्टाङ्गहृदयम् चिकित्सास्थानम् - ३. कासचिकित्सिताध्यायः | ||
| 12 | हृद्यम् - Hrudyam - Cardiotonic Action - Cardiotonic are drugs used to increase the efficiency and improve the contraction of the heart muscle, which leads to improved blood flow to all tissues of the body. | यवानीषाडव चूर्णम् - Yavani Shadava Churnam | फलम् - Phalam - Fruits | च.सं.चिकित्सास्थानम् - ८. राजयक्ष्मचिकित्सितम्, अष्टाङ्गहृदयम् चिकित्सास्थानम् - ५. राजयक्ष्मादिचिकित्सिताध्यायः | ||
| 13 | रुच्यम् / रुचिकारक / रुचिवर्धनम् - Ruchyam / Ruchikarakam / Ruchivardhanam | यवानीषाडव चूर्णम् - Yavani Shadava Churnam | फलम् - Phalam - Fruits | च.सं.चिकित्सास्थानम् - ८. राजयक्ष्मचिकित्सितम्, अष्टाङ्गहृदयम् चिकित्सास्थानम् - ५. राजयक्ष्मादिचिकित्सिताध्यायः | ||
| 14 | हृत्शूलम् - Hrutshulam - Disease spectrum with cardiac pain | यवानीषाडव चूर्णम् - Yavani Shadava Churnam | फलम् - Phalam - Fruits | च.सं.चिकित्सास्थानम् - ८. राजयक्ष्मचिकित्सितम्, अष्टाङ्गहृदयम् चिकित्सास्थानम् - ५. राजयक्ष्मादिचिकित्सिताध्यायः | ||
| 15 | प्लीह रोगम् / प्लीहोदरम् / प्लीह वृद्धिः - Pliha Rogam / Pleehodaram / Pleeha Vruddhi - Disease spectrum with enlarged spleen | यवानीषाडव चूर्णम् - Yavani Shadava Churnam | फलम् - Phalam - Fruits | च.सं.चिकित्सास्थानम् - ८. राजयक्ष्मचिकित्सितम्, अष्टाङ्गहृदयम् चिकित्सास्थानम् - ५. राजयक्ष्मादिचिकित्सिताध्यायः | ||
| 16 | पार्श्व शूल / पार्श्वावमर्द - Parshva shula / Parshvavamarda - Pain around the ribcage and flanks | यवानीषाडव चूर्णम् - Yavani Shadava Churnam | फलम् - Phalam - Fruits | च.सं.चिकित्सास्थानम् - ८. राजयक्ष्मचिकित्सितम्, अष्टाङ्गहृदयम् चिकित्सास्थानम् - ५. राजयक्ष्मादिचिकित्सिताध्यायः | ||
| 17 | विबन्ध / मलावष्टम्भ / विष्टम्भम् / मलसङ्गम् - Vibandha / Malavastambha / Vishtambha / Malasangam - Disease spectrum with blockage to natural bodily excretions | यवानीषाडव चूर्णम् - Yavani Shadava Churnam | फलम् - Phalam - Fruits | च.सं.चिकित्सास्थानम् - ८. राजयक्ष्मचिकित्सितम्, अष्टाङ्गहृदयम् चिकित्सास्थानम् - ५. राजयक्ष्मादिचिकित्सिताध्यायः | ||
| 18 | आनाहः / विष्टंम्भ - Anaha - Disease spectrum of Abdominal distention associated with stoppage of excretion of Urine, Feces and flatus | यवानीषाडव चूर्णम् - Yavani Shadava Churnam | फलम् - Phalam - Fruits | च.सं.चिकित्सास्थानम् - ८. राजयक्ष्मचिकित्सितम्, अष्टाङ्गहृदयम् चिकित्सास्थानम् - ५. राजयक्ष्मादिचिकित्सिताध्यायः | ||
| 19 | कासः - Kasa - Disease spectrum with Cough | यवानीषाडव चूर्णम् - Yavani Shadava Churnam | फलम् - Phalam - Fruits | च.सं.चिकित्सास्थानम् - ८. राजयक्ष्मचिकित्सितम्, अष्टाङ्गहृदयम् चिकित्सास्थानम् - ५. राजयक्ष्मादिचिकित्सिताध्यायः | ||
| 20 | श्वासम् - Shvasam - Disease Spectrum with difficulty breathing | यवानीषाडव चूर्णम् - Yavani Shadava Churnam | फलम् - Phalam - Fruits | च.सं.चिकित्सास्थानम् - ८. राजयक्ष्मचिकित्सितम्, अष्टाङ्गहृदयम् चिकित्सास्थानम् - ५. राजयक्ष्मादिचिकित्सिताध्यायः | ||
| 21 | ग्रहणी रोगम् - Grahani rogam - Disease spectrum with altered digestion, absorption and excretion | यवानीषाडव चूर्णम् - Yavani Shadava Churnam | फलम् - Phalam - Fruits | च.सं.चिकित्सास्थानम् - ८. राजयक्ष्मचिकित्सितम्, अष्टाङ्गहृदयम् चिकित्सास्थानम् - ५. राजयक्ष्मादिचिकित्सिताध्यायः | ||
| 22 | अर्शस् - Arshas - Diseases with swellings and tumours at anal canal | यवानीषाडव चूर्णम् - Yavani Shadava Churnam | फलम् - Phalam - Fruits | च.सं.चिकित्सास्थानम् - ८. राजयक्ष्मचिकित्सितम्, अष्टाङ्गहृदयम् चिकित्सास्थानम् - ५. राजयक्ष्मादिचिकित्सिताध्यायः | ||
| 23 | हृद्रोग (Hrudroga, Diseases of heart) | यवानीषाडव चूर्णम् - Yavani Shadava Churnam | फलम् - Phalam - Fruits | च.सं.चिकित्सास्थानम् - ८. राजयक्ष्मचिकित्सितम्, अष्टाङ्गहृदयम् चिकित्सास्थानम् - ५. राजयक्ष्मादिचिकित्सिताध्यायः | ||
| 24 | ग्राही - Grahi - Drug action which increases appetite, aids in digestion and dries or desiccates dosha,dhatu and mala | यवानीषाडव चूर्णम् - Yavani Shadava Churnam | फलम् - Phalam - Fruits | च.सं.चिकित्सास्थानम् - ८. राजयक्ष्मचिकित्सितम्, अष्टाङ्गहृदयम् चिकित्सास्थानम् - ५. राजयक्ष्मादिचिकित्सिताध्यायः | ||
| 25 | जिह्वा शोधनम् - Jihvashodhanam - Pharmaceutical action which cleanses coatings of tongue | यवानीषाडव चूर्णम् - Yavani Shadava Churnam | फलम् - Phalam - Fruits | च.सं.चिकित्सास्थानम् - ८. राजयक्ष्मचिकित्सितम्, अष्टाङ्गहृदयम् चिकित्सास्थानम् - ५. राजयक्ष्मादिचिकित्सिताध्यायः | ||
| 26 | प्लीह शूलम् - Pleeha shulam - Pain in left upper quadrant of abdomen | यवानीषाडव चूर्णम् - Yavani Shadava Churnam | फलम् - Phalam - Fruits | च.सं.चिकित्सास्थानम् - ८. राजयक्ष्मचिकित्सितम्, अष्टाङ्गहृदयम् चिकित्सास्थानम् - ५. राजयक्ष्मादिचिकित्सिताध्यायः |
| Disease Factors |
|---|
| Type | Operator | Value | Unit | Frequency | Duration | Comment |
|---|
