Brief Description
च.सं.चि.१ / १ / ६२ - ७४
बिल्वोऽग्निमन्थः श्योनाकः काश्मर्यः पाटलिर्बला| पर्ण्यश्चतस्रः पिप्पल्यः श्वदंष्ट्रा बृहतीद्वयम्||६२||
शृङ्गी तामलकी द्राक्षा जीवन्ती पुष्करागुरु| अभया चामृता ऋद्धिर्जीवकर्षभकौ शटी||६३||
मुस्तं पुनर्नवा मेदा सैला चन्दनमुत्पलम् | विदारी वृषमूलानि काकोली काकनासिका||६४||
एषां पलोन्मितान् भागाञ्छतान्यामलकस्य च | पञ्च दद्यात्तदैकध्यं जलद्रोणे विपाचयेत्||६५||
ज्ञात्वा गतरसान्येतान्यौषधान्यथ तं रसम् | तच्चामलकमुद्धृत्य निष्कुलं तैलसर्पिषोः||६६||
पलद्वादशके भृष्ट्वा दत्त्वा चार्धतुलां भिषक् | मत्स्यण्डिकायाः पूताया लेहवत्साधु साधयेत्||६७||
षट्पलं मधुनश्चात्र सिद्धशीते प्रदापयेत्| चतुष्पलं तुगाक्षीर्याः पिप्पलीद्विपलं तथा ||६८||
पलमेकं निदध्याच्च त्वगेलापत्रकेशरात्| इत्ययं च्यवनप्राशः परमुक्तो रसायनः||६९||
कासश्वासहरश्चैव विशेषेणोपदिश्यते | क्षीणक्षतानां वृद्धानां बालानां चाङ्गवर्धनः||७०||
स्वरक्षयमुरोरोगं हृद्रोगं वातशोणितम् | पिपासां मूत्रशुक्रस्थान् दोषांश्चाप्यपकर्षति||७१||
अस्य मात्रां प्रयुञ्जीत योपरुन्ध्यान्न भोजनम् | अस्य प्रयोगाच्च्यवनः सुवृद्धोऽभूत् पुनर्युवा||७२||
मेधां स्मृतिं कान्तिमनामयत्वमायुःप्रकर्षं बलमिन्द्रियाणाम्|
स्त्रीषु प्रहर्षं परमग्निवृद्धिं वर्णप्रसादं पवनानुलोम्यम्||७३||
रसायनस्यास्य नरः प्रयोगाल्लभेत जीर्णोऽपि कुटीप्रवेशात्|
जराकृतं रूपमपास्य सर्वं बिभर्ति रूपं नवयौवनस्य||७४||
(इति च्यवनप्राशः)
आयुर्वेददीपिका व्याख्या (चक्रपाणिदत्त कृत)
पर्ण्यश्चतस्र इति शालपर्णी, पृश्निपर्णी, मुद्गपर्णी, माषपर्णी च| तामलकी भूम्यामलकी| काकनासा नासाफला, काकतुण्डक इत्यन्ये| गतरसत्वमिह द्रव्याणां चतुर्भागस्थितजले भवति| निष्कुलमिति निरस्थि| तैलसर्पिषोरिति समासनिर्देशादुभाभ्यामेव द्वादशपलानि, न पृथक् पृथक्| मत्स्यण्डिका खण्डसंहतिः| अत्र षट्पलत्वेन समयोरपि मधुसर्पिषोर्द्रव्यान्तरयुक्तत्वेनाविरुद्धत्वम्||६२-७४||
| च्यवनप्राशम् / भार्गवप्रोक्त रसायनम् - Chyavana Prasham / Bhargavaprokta Rasayanam | ||||
| Goose berries should be clened,then tied with a cotton cloth and hanged in a kashaya Vessel. Kashayam should be prepared. Boiled Goose berries deseeded and smashed and fried with Ghee and Gingily oil. Rock Sugar and Fried Gooseberry paste is added to Kashaya and boiled to get Lehapaaka. Then Prakshepaka Dravya churna added and after cooling down Honey should be added. | ||||
| Sankrith Name | Scientific name | Hindi Name | English Name | Quantity |
| कषाय द्रव्य / Drugs for Decoction - Water redced to 64 Parts | ||||
| बिल्व मूलम् - Bilva Mulam | Aegle marmelos | बेल कि जड - Bel ki Jad | Bael tree / Bengal Quince - Roots | 1 |
| अग्निमन्थ मूलम् -1 - Agnimantha Mulam -1 | Clerodendrum phlomidis | अरणी/अगेथू -1 के जड - Arani / Agethu -1 ke Jad | Sage glory Bower plant - Roots | 1 |
| श्योनाक / टुण्टुक मूलम् - Shyonaka / Tuntuka Mulam | Oroxylum indicum | सोनापाठा की जड - Sonapatha ki jad | Indian Trumpet Flower - Roots | 1 |
| काश्मर्य मूलम् - Kashmarya Mulam | Gmelina arborea | काश्मर्य की जड - Kashmarya ki Jad | Candahar tree / White Teak - Roots | 1 |
| पाटल मूलम् - Patala Mulam | Stereospermum personatum | पारल / पारोली की जड - Paral / Paroli ki Jad | Trumpet Flower, Yellow Snake tree - Roots | 1 |
| बला पञ्चाङ्गम् - Bala Panchangam | Sida cordifolia | खैरटी / बरियार की पंचांग - Khairati / Bariyaar ki Panchang | Country Mallow - Whole Plant Cuttings | 1 |
| शालपर्णी पञ्चाङ्गम् - Shaalaparni Ki Panchangam | Desmodium gangeticum | सरिवान की पंचांगम् - Sarivan ki Panchang | Desmodium - Whole Plant Cuttings | 1 |
| पृष्णपर्णी पञ्चाङ्गम् - Prushnaparni Panchangam | Uraria picta | पिठवन / दब्र पंचांग - Pithavana / dabra Panchang | Dabra - Whole Plant Cuttings | 1 |
| मुद्गपर्णी पञ्चाङ्गम् - Mudgaparni Panchangam | Phaseolus trilobus | जंग्ली मूंग पंचांग - Jangli Moong Panchang | Wild Gram. | 1 |
| माषपर्णी पञ्चाङ्गम् - Mashaparni Panchangam | Teramnus labialis | जंग्ली उर्द पंचांग - Jangli Urd Panchang | WIld Black gram | 1 |
| पिप्पली / मागधी / उपकुल्या / कणा / कृष्णा फलम् - Pippali / Magadhi / Upakulya/ Kana / Krushna Phalam | Piper longum | बढी पिप्पली - Badhi Pippali | Indian Long Pepper / Joborandi - Dried Fruit | 1 |
| गोक्षुर पञ्चाङ्गम् - Gokshura Panchang | Tribulus Terrestris | गोखुरू पंचांग - Gokhuru Panchang | Land Caltrops, Puncture Vine - Whole plant | 1 |
| बृहती मूलम् - 1 - Bruhati Mulam -1 | Solanum indicum/Solanum ferox/Solanum aculeatissimum/Solanum albicaule/ | बडी कटैरी की जड - Badhi Katairi ki Jad | Poison Berry - Roots | 1 |
| कण्ठकारी पञ्चाङ्गम् - Kanthakari Panchangam | Solanum surattense / Solanum Xanthocarpum/Solanum aculeatissimum/ | छोटी कटेरी / भटकटैया की पञ्चाङ्ग - Choti Kateri / Bhatkataiyya ki Panchang | Wild Eggplant, Yellow Berried Nightshade - Whole Plant Cuttings | 1 |
| कर्कटशृङ्गी - 1 - Karkata Shrungi - 1 | Pistacia integerrima | काक्रसिंगी / ककर - Kakrasingi / Kakar | Kakkar | 1 |
| भूम्यामलकी / तामलकी पञ्चाङ्गम् - Bhumyamalki / Tamalaki Panchangam | Phyllanthus amarus / Phyllanthus fraternus | भूयि आम्ला पंचांग - Bhuyi Amla Panchang | Carry Me Seed / Black catnip / Child pick-a-back / Gale of wind / Gulf leaf flower / Hurricane weed / Shatterstone / Stone breaker - Whole Dried Plant | 1 |
| द्राक्षा फलम् - Draksha Phalam | Vitis vinifera | काला किस्मिस् / द्राक् - Kalakismis / Draakh | Wine Grape, European Grape - Dried Fruits | 1 |
| जीवन्ती मूलम् - 1 - Jeevanti Mulam - 1 | Leptadenia reticulata | डोडी की पंचाग - Dodi Ki Panchang | Leptadenia - Whole Plant Cuttings | 1 |
| पुष्कर मूलम् - Pushkara Mualam | Inula racemosa | पुष्करमूल - Pushkara Mul | Indian Elecampane - Roots | 1 |
| अगरु काण्डसारम् सुगन्धित - Agaru Saara Sugandha | Aquilaria agallocha | अगर/ औध की काण्डसार सुगन्धित - Agar / Oudh Ki Kandasaar Sugandhit | Aloewood, Eaglewood, Agarwood - Heart wood with perfume | 1 |
| हरीतकी फल त्वक् - Haritaki Phala Tvak | Terminalia chebula | हरड फल छिल्का - Haradphala Chilka | Chebulic Myrobalan, Black Myrobalan - Dried Fruit rind | 1 |
| अमृता / गुडूची काण्डम् - Amruta / Guduchi Kandam | Tinospora cordifolia | गिलोय की काण्डभाग - Giloy ki Kandabhag | Heart-leaved moonsee - Stem Cuttings | 1 |
| रुद्धि मूलम् - Ruddhi Mulam | Habenaria intermedia | ऋद्धि / वृद्धि की जड - Ruddhi / Vruddhi Ki Jad | Ruddhi/Vruddhi - Tubers | 1 |
| जीवक मूलम् - Jeevaka Mulam | Microstylis wallichi | जीवक की जड - Jeevak ki jad | Jeevaka roots | 1 |
| ऋषभक मूलम् - Rushabhaka Mulam | Microstylis musifera | ऋषभक की जड - Rushabhaka Ki Jad | Rushabhaka | 1 |
| शटी मूलम् - Shati Mulam | Hedychium spicatum | कपूरकचरी / वनहल्दी की जड - Kapoor Kachri / Van Haldi Ki Jad | Spiked Ginger Lily - Roots | 1 |
| मुस्ता कन्दम् - Musta Kandam | Cyperus rotundus | नागरमोथा की जड - Musta ki Jad | Nut Grass - Tubers | 1 |
| पुनर्नवा पञ्चाङ्गम् - Punarnava Panchangam | Boerhavia diffusa | लाल पुनर्नवा पंचांग - Lal Punarnava Panchanga | Red Spiderling - Whole plant Cuttings | 1 |
| मेदा मूलम् - Meda Mulam | Polygonatum cirrhifolium | मेदा की जड - Meda ki Jad | Meda | 1 |
| एला - Ela | Elettaria cardamomum | इलायची - Elaichi | Lesser Cardamom - Whole Dried Fruir | 1 |
| श्वेत चन्दन सारम् - Sheta Chandana Saram | Santalum album | श्वेत चन्दन लकडी - Shveta Chandana Lakadi | White Sandalwood - Pith Wood | 1 |
| कुमुद पुष्पम् - Kumuda Pushpam | Nymphaea rubra | उत्पल फूल - Utpala Phul | Indian Red Water-lily - Flower | 1 |
| विदारी कन्दम् - Vidari Kandam | Pueraria tuberosa | भूयी कुंहाडा की जड - Bhuyi Kumbda ki Jad | Indian Kudze - Dry Tubers | 1 |
| वासा मूलम् - Vasa Mulam | Adhatoda vasica | अडूल्सा की जड - Adulsa Ki Jad | Malabar Nut, Vasaca - Dry Roots | 1 |
| काकोली मूलम् - Kakoli Mulam | Lilium polyphyllum | काकोली की जड - Kakoli ki jad | Kakoli Roots | 1 |
| काकनासिका - 1 / काकतुण्डी - 1 फलम् - काकनासिका - 1 / Kakatundi - 1 Phalam | Martynia annua | बिच्छू फल - Bicchu Phal | Devil’s Claw, Tiger Claw - Dried Fruit | 1 |
| आमलकी फलम् - Amalaki Phalam | Emblica officinalis | आंवला का साबूत - Avla sabut | Emblic, Indian gooseberry - Dried Fruit | 500 No |
| Drava Dravyam / Paka dravyam | ||||
| तिलतैलम् - Tila Tailam | Sesamum indicum | तिल के तेल - Til ka Tel | Sesame, Gingelly oil | 6 |
| घृतम् - Ghrutam | घी - Ghee | Ghee - Clarified Butter | 6 | |
| खण्डशर्करा / मत्स्याण्डिका - Khandasharkara / Matsyandika | - | मिश्री - Mishri | Rock Sugar | 50 |
| Prakshepaka Dravya | ||||
| वंशलोचन / तुगाक्षीरी - Vamshalochana / Tugakshiri | Bambusa bambos | बंशलोचन - Vamshalochan | Spiny or Thorny Bamboo. | 4 |
| पिप्पली / मागधी / उपकुल्या / कणा / कृष्णा फलम् - Pippali / Magadhi / Upakulya/ Kana / Krushna Phalam | Piper longum | बढी पिप्पली - Badhi Pippali | Indian Long Pepper / Joborandi - Dried Fruit | 2 |
| त्वक् - 1 - Tvak - 1 | Cinnamomum zeylanicum. | दाल्चिनि की छाल - Dalchinni ki Chaal | Ceylon Cinnamon- Bark | 1 |
| तमाल पत्रम् - Tamala Patram | Cinnamomum tamala/Cinnamomum zeylanicum | तेजपात - Tejapat | Indian Cassia leaves, Lignea Leaves | 1 |
| एला - Ela | Elettaria cardamomum | इलायची - Elaichi | Lesser Cardamom - Whole Dried Fruir | 1 |
| मधु - Madhu | शहद - Shahd | Honey | 6 | |
| Samskruta Name | Description |
| कासम् - Kasam | Disease Spectrum with Cough |
| श्वासम् - Shwasam | Disease Spectrum with difficulty breathing |
| क्षय रोगम् / राजयक्ष्मा - Kshaya Rogam / Rajayakshma | Disease spectrum with progressive emaciation or cachexia |
| क्षतम् / अभिघातज व्रणम् - Kshatam / Abhighataja Vrunam | Wounds resulted due to external Causes |
| वृद्धाप्य औषधम् - Vruddhapya Oushadham | Medicines which can be used effectively for geriatric diseases. |
| बाल अङ्गवर्धनम् - Bala Angavardhanam | Medicine which promotes the growth of Child |
| स्वरक्षयम् - Svarakshayam | Disease spectrum with Loss of Voice |
| उरोरोगम् - Urorogam | Diseases of Chest and Lungs |
| हृद्रोगम् - Hrudrogam | Disease spectrums of Heart |
| वातरक्तम् / आढ्यरोगम् - Vataraktam / Adhyarogam | Disease spectrum of autoimmune / metabolic / Vascular diseases involving Connective tissues, Vascular tissues. |
| पिपासा / तृष्णा - Pipasa / Trushna | Disease spectrum with excessive Thirst - Polydipsia |
| मूत्ररोगम् / मूत्रदोषम् - Mutrarogam / Mutradosham | Diseases of Urine production and excretion |
| शुक्ररोगम् / शुक्रदोषम् - Shukrarogam / Shukradosham | Diseases of Semen production and excretion |
| रसायनम् - Rasayanam | Pharmacological action which rejuvenate the body and delays Aging |
| मेधा जननम् - Medha Jananam | Drug action which enhances intellect |
| स्मृतिकरम् - Smrutikaram | Drug action which enhances Memory power |
| कान्तिकारकम् - Kantikarakam | Drug action which enhances Lusture |
| अनामयत्वकरम् - Anamayatvamkaram | Drug action which prevents disease |
| इन्द्रियबलकरम् - Indriya Balakaram | Drug action which strengthen sense organs |
| वृष्यम् - Vrushyam | Aphrodisiac |
| दीपनम् - Deepanam | Pharmacological action which increases appetite and digestive chemicals |
| वर्णप्रसादकरम् / वर्ण्यम् - Varnaprasadakaram / Varnyam | Drug action which enhances Colour Complexion of the body |
| वातानुलोमनम् - Vatanulomanam | Drug action which promotes normal movements of the body |
| Sl.No | Raw Material | Variant | Ratio | Quantity Required for 1000g | Unit |
|---|
| Rasa | |
|---|---|
| Guna | |
| Veerya | |
| Vipaka | |
| Prabhava | |
| Anupanam | modal-content |
| Sl.No. | Disease Factor | Name of the combination | Form of the combination | Reference | Combination products | Procedure |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | कासः - Kasa - Disease spectrum with Cough | च्यवनप्राशम् - 1 - Chyavana Prasha - 1 | च.सं.चि.१ / १ / ६२ - ७४ | |||
| 2 | उरक्षतम् - Urakshatam - Disease spectrums which cause lung damage and Progressive cachexia | च्यवनप्राशम् - 1 - Chyavana Prasha - 1 | च.सं.चि.१ / १ / ६२ - ७४ | |||
| 3 | क्षय रोगम् / राजयक्ष्मा / शोषम् - Kshaya Rogam / Rajayakshma / Shosham - Disease spectrum with progressive emaciation or cachexia | च्यवनप्राशम् - 1 - Chyavana Prasha - 1 | च.सं.चि.१ / १ / ६२ - ७४ | |||
| 4 | वृद्धाप्य औषधम् (Vruddhapya Oushadham - Geriatric Medicine) | च्यवनप्राशम् - 1 - Chyavana Prasha - 1 | च.सं.चि.१ / १ / ६२ - ७४ | |||
| 5 | बालाङ्गवर्धनम् - Balangavardhanam - Medicine which promotes the all round growth of Child | च्यवनप्राशम् - 1 - Chyavana Prasha - 1 | च.सं.चि.१ / १ / ६२ - ७४ | |||
| 6 | स्वरक्षयम् - Svarakshayam - Disease spectrum with Loss of Voice | च्यवनप्राशम् - 1 - Chyavana Prasha - 1 | च.सं.चि.१ / १ / ६२ - ७४ | |||
| 7 | उरोरोगम् (Urorogam - Diseases of Chest) | च्यवनप्राशम् - 1 - Chyavana Prasha - 1 | च.सं.चि.१ / १ / ६२ - ७४ | |||
| 8 | श्वासम् - Shvasam - Disease Spectrum with difficulty breathing | च्यवनप्राशम् - 1 - Chyavana Prasha - 1 | च.सं.चि.१ / १ / ६२ - ७४ | |||
| 9 | हृद्रोग (Hrudroga, Diseases of heart) | च्यवनप्राशम् - 1 - Chyavana Prasha - 1 | च.सं.चि.१ / १ / ६२ - ७४ | |||
| 10 | वातरक्तम् - Vataraktam - Spectrum of Autoimmune diseases involving connective, Vascular and musculoskeletal tissues. | च्यवनप्राशम् - 1 - Chyavana Prasha - 1 | च.सं.चि.१ / १ / ६२ - ७४ | |||
| 11 | मूत्रदोषम् - Mutra dosham - Spectrum of Disease with altered urine production, urine quality, urine flow and urine volume. | च्यवनप्राशम् - 1 - Chyavana Prasha - 1 | च.सं.चि.१ / १ / ६२ - ७४ | |||
| 12 | तृष्णा / पिपासा / तृषा / तर्षणम् - Trishna / Pipasa / Trusha / Tarshana - Disease spectrum with excessive Thirst - Polydipsia | च्यवनप्राशम् - 1 - Chyavana Prasha - 1 | च.सं.चि.१ / १ / ६२ - ७४ | |||
| 13 | शुक्रदोषम् - Shukradosham - Disease spectrum which affects quality and quantity of semen | च्यवनप्राशम् - 1 - Chyavana Prasha - 1 | च.सं.चि.१ / १ / ६२ - ७४ | |||
| 14 | रसायनम् - Rasayana - Drug action which prevents old age and prolongs life with proper nourishment to the body | च्यवनप्राशम् - 1 - Chyavana Prasha - 1 | च.सं.चि.१ / १ / ६२ - ७४ | |||
| 15 | मेध्य रसायनम् - Medhya Rasayanam - Intellect promoting | च्यवनप्राशम् - 1 - Chyavana Prasha - 1 | च.सं.चि.१ / १ / ६२ - ७४ | |||
| 16 | स्मृतिकरम् - Smrutikaram - Memory enhancer | च्यवनप्राशम् - 1 - Chyavana Prasha - 1 | च.सं.चि.१ / १ / ६२ - ७४ | |||
| 17 | अनामयत्वम् (Anamayatva - Diseases free state of the body) | च्यवनप्राशम् - 1 - Chyavana Prasha - 1 | च.सं.चि.१ / १ / ६२ - ७४ | |||
| 18 | आयुष्यम् - Ayushyam - Pharmacological action which increases Lifespan | च्यवनप्राशम् - 1 - Chyavana Prasha - 1 | च.सं.चि.१ / १ / ६२ - ७४ | |||
| 19 | इन्द्रिय बलकरम् (Indriya Balakaram - Sense organs boosters) | च्यवनप्राशम् - 1 - Chyavana Prasha - 1 | च.सं.चि.१ / १ / ६२ - ७४ | |||
| 20 | वृष्य/वाजीकरण (Vrushya/Vajikarana, Aphrodisiac) | च्यवनप्राशम् - 1 - Chyavana Prasha - 1 | च.सं.चि.१ / १ / ६२ - ७४ | |||
| 21 | वर्णकारकम् / वर्ण्यम् - Varna karaka / Varnya - Drug action which enhances color and glow of Skin | च्यवनप्राशम् - 1 - Chyavana Prasha - 1 | च.सं.चि.१ / १ / ६२ - ७४ | |||
| 22 | अनुलोमनम् (Anulomanam - Drug action which destroys obstruction and allows flow of Dosha, Dhatu and mala) | च्यवनप्राशम् - 1 - Chyavana Prasha - 1 | च.सं.चि.१ / १ / ६२ - ७४ | |||
| 23 | दीपनम् - Deepanam - Eupeptic / Appetizer / stomachic / Metabolic rate accelerator | च्यवनप्राशम् - 1 - Chyavana Prasha - 1 | च.सं.चि.१ / १ / ६२ - ७४ |
| Disease Factors |
|---|
| Type | Operator | Value | Unit | Frequency | Duration | Comment |
|---|
