Brief Description
Neem is an effective anti fungal, anti microbial, anticancer drug having multiple health benefits especially influencing skin and integumentary system.
कैयदेवनिघण्टु - १. ओषधिवर्ग
निम्बो नियमनोरिष्टः पिचुमन्दः सुतिक्तकः | सुभद्रः सर्वतोभद्रः प्रभद्रः पारिभद्रकः ||८७८||
कृमिघ्नश्छर्दनो नेता यवनेष्टः शुकप्रियः | निम्बस्तिक्तः कटुः पाके लघुः शीतोऽग्निवातकृत् ||८७९||
ग्राह्यहृद्यो जयेत् पित्तकफमेहज्वरकृमीन् | कुष्ठकासारुचिश्वासहृल्लासश्वयथुव्रणान् ||८८०||
ग्राहि प्रवालं निम्बस्य रक्तपित्तकफकृमीन् | कुष्ठघ्नं वातजननं नेत्ररोगान् विनाशयेत् ||८८१||
तद्वत् पत्राणि निम्बस्य व्रणघ्नानि विशेषतः | शलाका निम्बपत्रस्य कासश्वासविनशिनी ||८८२||
कृमिघ्ना तु वरिष्ठा स्यात् कुष्ठज्वरविनाशिनी | चक्षुष्यं निम्बपुष्पञ्च कृमिपित्तविषप्रणुत् ||८८३||
वातलं कटुपाकं स्यात् सर्वारोचकनाशनम् | फलं तिक्तं रसे पाके कटुकं भेदनं लघु ||८८४||
अरूक्षमुष्णं कुष्ठघ्नं गुल्मार्शःकृमिमेहनुत् | निम्बस्य पक्वं मधुरं सतिक्तं स्निग्धं फलं शोणितपित्तरोगे |
कफे प्रशस्तं नयनामयघ्नं, क्षतक्षयघ्नं गुरु पिच्छिलञ्च ||८८५||
निम्बबीजस्य मज्जा च कृमिकुष्ठविशोधनः |८८६|
धन्वन्तरिनिघण्टु - १. गुडूच्यादिवर्ग
निम्बो नियमनो नेता पिचुमन्दः सुतिक्तकः | अरिष्टः सर्वतोभद्रः प्रभद्रः पारिभद्रकः ||३१||
निम्बस्तिक्तरसः शीतो लघुः श्लेष्मास्रपित्तनुत् | कुष्ठकण्डूव्रणान्हन्ति लेपाहारादिशीतलः ||३२||
अपक्वं पाचयेच्छोफं व्रणं पक्वं विशोधयेत् ||३३||
धन्वन्तरिनिघण्टु - ७. मिश्रकादिवर्ग
पञ्चनिम्बक
निम्बस्य पत्रं त्वक्पुष्पफलमूलैः समन्वितम् | पञ्चनिम्बमिति ख्यातं नामतः शास्त्रकोविदैः ||५८||
पञ्चनिम्बमिदं कुष्ठपञ्चकव्रणनाशनम् |५९|
निघण्टुशेष - १. वृक्षकाण्ड
निम्बे तु सर्वतोभद्रः पारिभद्रः सुतिक्तकः ||१३६||
पिचुमन्दो यवनेष्टः शक्रेष्टः शुकमालकः | अरिष्टो हिङ्गुनिर्यासो नेता नियमनोऽपि च ||१३७||
निघण्टुशेषटीका व्याख्या (श्रीवल्लभगणि कृत)
नयति रोगान् उपशमं निम्बः, डी-नी-बन्दि- हैमोणादिसू. ३२५ इति डिदिम्बः; निम्ब्यते-सिच्यते वा, तत्र| सर्वतो भद्रमस्मात् सर्वतोभद्रः| पारिनिष्ठां प्राप्तं भद्रमस्य पारिभद्रः| सुतरां तिक्तः सुतिक्तः, के सुतिक्तकः||१३६||
पिचुं-तूलं मन्दयति पिचुमन्दः| अरोमशत्वात्, पिचुमर्दः इत्येके| यवनानामिष्टो यवनेष्टः इति सौश्रुतः| शक्रस्य इष्टः शक्रेष्टः| शुकैर्माल्यते-वेष्ट्यते शुकमालकः| चन्द्रनन्दनस्तु शुकमालमाह| एतस्यैकदेशे मालकोऽपि| रिष हिंसायां न रिष्यते अरिष्टः| हिङ्गुगन्धिर्निर्यासोस्य हिङ्गुनिर्यासः|
हिङ्गुनिर्यासशब्दोऽयं निम्बे हिङ्गुरसेऽपि च| इति शाश्वतः श्लो. ३७३ इति|
नयति रोगानुपशममिति नेता| नियम्यन्ते रोगा अनेन नियमनः, करणाधारे सिद्ध. ५.३.१२९ इत्यनट्| आह च–
निम्बो नियमनो नेता पिचुमन्दः सुतिक्तकः | अरिष्टः सर्वतोभद्रः सुभद्रः पारिभद्रकः|| इति|
एतस्य लोके नीम्ब इति प्रसिद्धिः||१३७||
भावप्रकाश-पूर्वखण्ड-मिश्रप्रकरण - ४. गुडूच्यादिवर्ग
निम्बः स्यात्पिचुमर्दश्च पिचुमन्दश्च तिक्तकः | अरिष्टः पारिभद्रश्च हिङ्गुनिर्यास इत्यपि ||८१||
निम्बः शीतो लघुर्ग्राही कटुपाकोऽग्निवातनुत् | अहृद्यः श्रमतड्कासज्वरारुचिकृमिप्रणुत् ||८२||
व्रणपित्तकफच्छर्दिकुष्ठहृल्लासमेहनुत् | निम्बपत्रं स्मृतं नेत्र्यं कृमिपित्तविषप्रणुत् ||८३||
वातलं कटुपाकञ्च सर्वारोचककुष्ठनुत् | निम्बफलं रसे तिक्तं पाके तु कटुभेदनम् |
स्निग्धं लघूष्णं कुष्ठघ्नं गुल्मार्शःकृमिमेहनुत् ||८४||
मदनपालनिघण्टु - १. अभयादिवर्ग
निम्बो नियमनो नेताऽरिष्टः स्यात्पारिभद्रकः |
सुतिक्तः सर्वतोभद्रः पिचुमन्दः प्रभद्रकः | कुष्ठहा देवदत्तश्च रविसन्निभसूर्यकौ ||१३७||
निम्बः शीतो लघुर्ग्राही कटुपाकोऽग्निवातकृत् ||१३८||
व्रणपित्तकफच्छर्दिकुष्ठहृल्लासमेहनुत् | निम्बपत्रं स्मृतं नेत्र्यं कृमिपित्तविषप्रणुत् ||१३९||
तत्फलं भेदनं स्निग्धमुष्णं कुष्ठहरं लघु | अपक्वं पाचयेन्निम्बः पक्वं च परिशोषयेत् ||१४०||
मदनादिनिघण्टु - १. प्रथमगण
निम्बोऽरिष्टः सुभद्रश्च पिचुमन्दः शुकप्रियः | सुतिक्तः सर्वतोभद्रः प्रभद्रो वरतिक्तकः ||७||
अन्यो निम्बो महानिम्बो गिरिकशुकशालकः | बृहन्निम्बो निम्बवरः कार्मुको विषमुष्टिकः ||८||
निम्बस्तिक्तो हिमः कुष्ठ कृमिपित्तकफापहः | महानिम्बः परङ्ग्राही कषायो रूक्षशीतलः ||९||
माधवद्रव्यगुण - १. विविधौषधिवर्ग
निम्बः पित्तकफच्छर्दिव्रणहृल्लासकुष्ठनुत् | तत्फलं भेदनं स्निग्धमुष्णं कुष्ठहरं सरम् ||१९||
माधवद्रव्यगुण - २२. शाकवर्ग
आटरूषकवेत्राग्रगुडूचीनिम्बपर्पटाः ||२०||किराततिक्तसहिताः सर्वे पित्तकफापहाः |
राजनिघण्टु - ९. प्रभद्रादिवर्ग
अथ निगदितः प्रभद्रः पिचुमन्दः पारिभद्रको निम्बः | काकफलः कीरेष्टो नेताऽरिष्टश्च सर्वतोभद्रः ||७||
धमनो विशीर्णपर्णी पवनेष्टः पीतसारकः शीतः | वरतिक्तोऽरिष्टफलो ज्येष्ठामालकश्च हिङ्गुनिर्यासः ||८||
छर्दनश्चाग्निधमनो ज्ञेया नाम्नान्तु विंशतिः ||९|| प्रभद्रकः प्रभवति शीततिक्तकः कफव्रणक्रिमिवमिशोफशान्तये |
बलासभिद्बहुविषपित्तदोषजिद्विशेषतो हृदयविदाहशान्तिकृत् ||१०||
राजवल्लभनिघण्टु - ६. औषधाश्रयपरिच्छेद
निम्बः पित्तकफछर्दिव्रणहृत् वातकुष्ठनुत् ||६३||
लघुनिघण्टु
निम्बो नियमनो नेता पिचुमन्दः सुतिक्तकः | अरिष्टः सर्वतोभद्रः प्रभद्रः पारिभद्रकः ||१३७||
शुकपर्णः शीर्णपर्णो अरिष्टो वानरप्रियः | छर्दिघ्नो हिङ्गुनिर्यासः पीतसारो रविप्रियः ||१३८||
मुस्तं सतिक्तं सङ्ग्राहि दीपनं पाचनं कटु | रक्तपित्तत्रिदोषघ्नं कृमिशूलविषापहम् ||१३९||
निम्बस्तिक्तः कफच्छर्दिव्रणहृल्लासकुष्ठजित् | अपक्वं पाकयेत् शोफं पक्वं चापि विशोधयेत् ||१४०||
सोढलनिघण्टु, गुणसङ्ग्रह (द्वितीय भाग), १. गुडूच्यादिवर्ग
निम्बः पित्त कफ
| Sl.No | Raw Material | Variant | Ratio | Quantity Required for 1000g | Unit |
|---|
| Rasa | तिक्त - Tikta - Bitter |
|---|---|
| Guna | लघु गुणम् - Laghu Gunam - Drug property which induces lightness to body शीत गुणम् - Sheeta Gunam - Drug property which induces coldness and reduces heat or inflammation तीक्ष्णम् - Tikshnam - Drug action which irritates body by its Pungent quality रूक्ष गुणम् - Ruksha Gunam - Drug action which imparts dryness श्लक्ष्ण गुणम् - Shlakshna Gunam - Drug property which imparts smoothness द्रव गुणम् - Dravagunam - Drug action which imparts liquid state मृदु गुणम् - Mrudu Gunam - Drug action which imparts softness सर गुण - Saraguna - Drug action which imparts movement सूक्ष्म गुणम् - Sukshma Gunam - Drug property by virtue of which molecules of drug can eneter into minutetst spaces of body विशद गुणम् - Vishada Gunam - Drug action which cleanses the body |
| Veerya | Shita Virya |
| Vipaka | Katu |
| Prabhava | चक्षुष्यम् - Chakshushyam - Medicines which enhance eyesight and vision |
| Anupanam | रोगोपशमन अनुपानम् - Anupana according to the diseases. | modal-content
| Sl.No. | Disease Factor | Name of the combination | Form of the combination | Reference | Combination products | Procedure |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | कुष्ठम् - Kushtha | आरोग्यवर्द्धनी गुटीका / रस - Arogyavardhini Gulika / Rasa | स्वरसम् - Svarasam - Juice | र. र. स., अ २० | ||
| 2 | अतिस्निग्धम् - Atisnigdham - Excessively unctuous / Excessive adiposity | आरोग्यवर्द्धनी गुटीका / रस - Arogyavardhini Gulika / Rasa | स्वरसम् - Svarasam - Juice | र. र. स., अ २० | ||
| 3 | सन्निपात ज्वरम् (Sannipata jvara, Disease spectrum with High grade fever, chills and sweat cycles, myalgia, inflammation of the eyes with discharge, otalgia, tinnitus, sore throat, altered sensorium, decreased cognition, cough, dyspnea, vertigo, discolore | आरोग्यवर्द्धनी गुटीका / रस - Arogyavardhini Gulika / Rasa | स्वरसम् - Svarasam - Juice | र. र. स., अ २० | ||
| 4 | ज्वरघ्नम् - Jvaraghnam - Antipyretic / Febrifuge | आरोग्यवर्द्धनी गुटीका / रस - Arogyavardhini Gulika / Rasa | स्वरसम् - Svarasam - Juice | र. र. स., अ २० | ||
| 5 | पाचन / आमपाचनम् - Pachanam / Amapachanam) | आरोग्यवर्द्धनी गुटीका / रस - Arogyavardhini Gulika / Rasa | स्वरसम् - Svarasam - Juice | र. र. स., अ २० | ||
| 6 | पथ्यम् - Pathyam | आरोग्यवर्द्धनी गुटीका / रस - Arogyavardhini Gulika / Rasa | स्वरसम् - Svarasam - Juice | र. र. स., अ २० | ||
| 7 | हृद्यम् - Hrudyam - Cardiotonic Action - Cardiotonic are drugs used to increase the efficiency and improve the contraction of the heart muscle, which leads to improved blood flow to all tissues of the body. | आरोग्यवर्द्धनी गुटीका / रस - Arogyavardhini Gulika / Rasa | स्वरसम् - Svarasam - Juice | र. र. स., अ २० | ||
| 8 | मेदज व्य़ाधि (Medaja vyadhi, diseases associat | आरोग्यवर्द्धनी गुटीका / रस - Arogyavardhini Gulika / Rasa | स्वरसम् - Svarasam - Juice | र. र. स., अ २० | ||
| 9 | मेदोरोग (Medoroga, Diseases associated with F | आरोग्यवर्द्धनी गुटीका / रस - Arogyavardhini Gulika / Rasa | स्वरसम् - Svarasam - Juice | र. र. स., अ २० | ||
| 10 | दीपनम् - Deepanam - Eupeptic / Appetizer / stomachic / Metabolic rate accelerator | आरोग्यवर्द्धनी गुटीका / रस - Arogyavardhini Gulika / Rasa | स्वरसम् - Svarasam - Juice | र. र. स., अ २० | ||
| 11 | मेदो शोषणम् - Medo Shoshanam - Pharmacological action which dries up Adipose tissue or Fat - Lipolytics | आरोग्यवर्द्धनी गुटीका / रस - Arogyavardhini Gulika / Rasa | स्वरसम् - Svarasam - Juice | र. र. स., अ २० | ||
| 12 | मल शुद्धिकरम् - Mala Shuddhikaram - Pharmacological action which promotes excretion impurities from the body. 1. Cathartic and laxatives - increase the passage of stool. 2. Diuretic - Increased production of urine. | आरोग्यवर्द्धनी गुटीका / रस - Arogyavardhini Gulika / Rasa | स्वरसम् - Svarasam - Juice | र. र. स., अ २० | ||
| 13 | क्षुधा जननम् (Kshudha jananam- Orexigenic) | आरोग्यवर्द्धनी गुटीका / रस - Arogyavardhini Gulika / Rasa | स्वरसम् - Svarasam - Juice | र. र. स., अ २० | ||
| 14 | सकल रोगहरम् / सर्व रोगहरम् - Sakala Rogaharam / Sarva Rogaharam - Drug that can be prescribed for every disease | आरोग्यवर्द्धनी गुटीका / रस - Arogyavardhini Gulika / Rasa | स्वरसम् - Svarasam - Juice | र. र. स., अ २० | ||
| 15 | आरोग्यकरम् / आरोग्यदायकम् - Arogyakaram / Arogyadayakam - Pharmaceutical action which induces State of good health | आरोग्यवर्द्धनी गुटीका / रस - Arogyavardhini Gulika / Rasa | स्वरसम् - Svarasam - Juice | र. र. स., अ २० |
| Disease Factors |
|---|
-
A Review of chemical constituents and traditional usage of Neem plant (Azadirachta Indica)
-
Chemical Constituents of the Flowers of Azadirachta indica
-
Chemical and biological investigations on Azadirachta indica (the neem tree)
-
Herbal remedies of Azadirachta indica and its medicinal application.
-
Studies in the Chemical Constituents of Azadirachta indica Part II: Isolation and structure of the new triterpenoid azadirachtol
-
Neem (Azadirachta indica): An indian traditional panacea with modern molecular basis
| Type | Operator | Value | Unit | Frequency | Duration | Comment | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Adult Dosage | स्वरसम् - Svarasam - Juice | <= | 20 | ml | 3 times / day | 15 days | |
| Child Dosage | स्वरसम् - Svarasam - Juice | <= | 10 | ml | 3 times / day | 15 days |
