सुश्रुतसंहिता - सूत्रस्थानम् - ३९. संशोधनसंशमनीयाध्यायः

चन्दनकुचन्दनह्रीबेरोशीरमञ्जिष्ठापयस्याविदारीशतावरीगुन्द्राशैवलकह्लारकुमुदोत्पलकन्द(द)लीदूर्वामूर्वाप्रभृतीनि काकोल्यादिः सारिवादिरञ्जनादिरुत्पलादिर्न्यग्रोधादिस्तृणपञ्चमूलमिति समासेन पित्तसंशमनो वर्गः ||८||

निबन्धसङ्ग्रह व्याख्या (डल्हण कृत)

पित्तसंशमनं निर्दिशन्नाह- चन्दनेत्यादि| चन्दनं श्रीखण्डं; कुचन्दनं रक्तचन्दनं; ह्रीबेरं बालकं; पयस्या क्षीरकाकोली; विदारी विदारीकन्दः; शैवलं शैवालं; कह्लारं रक्तोत्पलं ‘बृहत्पत्रिका’ इति लोके, अन्ये सौगन्धिकोत्पलं; कुमुदोत्पलं श्वेतोत्पलं, कन्दली श्वेतश्लक्ष्णबहुपुटकन्दविशेषः ‘सर्पच्छत्रकम्’ इति लोके; मूर्वा कन्दलीसदृशस्वल्पविटपः ‘हधोड’ इति लोके| प्रभृतिग्रहणादनुक्तमपि मधुरतिक्तकषायं द्रव्यं ग्राह्यम्| समासग्रहणेन त्वन्नपानादौ पित्तहरत्वेन यदन्यदप्युदितं खभूमिजलानिलभूयिष्ठं तदपि पित्तशमनं ग्राह्यम्| ननु, चन्दनकुचन्दने सारिवादौ, पयस्या काकोल्यादौ, उत्पलादीन्युत्पलादिगणे पठितान्येव, तत्कथं पृथङ्निर्देश इति? ब्रूमः, समस्तव्यस्तानां त्रिचतुराणां गुणविशेषज्ञापनाय पृथक् पाठः| यष्टीमधुकं तु शीतकषायादिकल्पनया पित्तं शमयति वामनीयद्रव्यसंयुतं तु वामनीयमिति न दोषः||८||

अष्टाङ्गहृदयम् - सूत्रस्थानम् - १५. शोधनादिगणसङ्ग्रहोध्यायः

दूर्वाऽनन्ता निम्बवासाऽऽत्मगुप्ता गुन्द्राऽभीरुः शीतपाकी प्रियङ्गुः|
न्यग्रोधादिः पद्मकादिः स्थिरे द्वे पद्मं वन्यं सारिवादिश्च पित्तम्||६||

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या 

स०-दूर्वा-शाद्वलम्| अनन्ता-यवासकः| निम्बः-प्रसिद्धः| वासा-आटरूषकः| आत्मगुप्ता-कपिकच्छूः| गुन्द्रा-पदएरकः| अभीरुः-शतावरी| शीतपाकी-शिखण्डिका काकणन्तिकाभेदः| प्रियङ्गुः-श्यामा| एष दूर्वादिर्गणः, तथा वक्ष्यमाणो न्यग्रोधादिः पद्मकादिश्च गणः, तथा शालिपर्णीपृश्निपर्ण्यौ, तथा पद्मं-जलजम्, वन्यं-कुटन्नटम्, तथा सावादिश्च गणः, एते पित्तं नाशयन्ति| "म्तौ तौ गौ चेच्छालिनी वेदलोकेः|"

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या 

पित्तन्धगणमाह-दूर्वेत्यादि| अनन्ता-दुरालभा| गुन्द्रा-एरका शीतपाकी-गुञ्जा|स्थिरे द्वे-शालिपर्णी दयो-वक्ष्यमाणा गणांः| अत्रापि पुनरुक्तानि द्विगुणानि| सङ्ग्रहे तु (सू. अ. १४) - "दूर्वानन्तामोचरसमञ्जिष्ठापरिपेलवकालाकालीयककदलीकन्दलीपयस्यात्मगुत्पानारुकेलखर्जूरद्राक्षाविदारीबदरीबलानागबलानागबलानागपुष्पाशतावरीशीयपाक्योदनपाकीधवन्वनस्यन्दनखदिरकदरप्रियालतालशाअसर्जतिनिशाश्वकर्णगुन्द्रावानीरपद्मापद्मकपद्मबीजमृणालकुमुदनलि नसौगन्धिकपुण्डरीकशतपत्रशेवालक~ह्नारोत्पलकाकोल्युत्पलिकाशालूकशृङ्गाटककसेरुकक्रौञ्चादनप्रभृतीनि शीतवीर्याणि| सारिवादिः पद्मकादिः पटोआदिर्न्यग्रोधादिर्दाहहरोमहाकषायरतृणपञ्चमूलं चेति पित्तशमनानि||" इति|

अष्टाङ्गसङ्ग्रहः - सूत्रस्थानम् - १४. शोधनादिगणसंग्रहः

दूर्वाऽनन्तामोचरसमञ्जिष्ठापरिपेलवकालाकालीयक-
कदलीकन्दलीपयस्यात्मगुप्तानालिकेरखर्ज्जूरद्राक्षाविदारीबदरी-
बलानागबलानागपुष्पाशतावरीशीतपाक्योदनपाकीतृण-
शूल्यांशुमतीद्वयारिष्टकारिष्टाटरूषकेत्कटप्रियङ्गुधातकीधवधन्वन-
स्यन्दनखदिरकदरप्रियालतालसालसर्जतिनिशाश्वकर्ण-गुन्द्रावानीरपद्मापद्मबीजमृणालकुमुदनळिनसौगन्धिक-पुण्डरीकशतपत्रशैवालकल्हारोत्पलकाकोल्युत्पलिकाशालूक-शृङ्गाटककशेरुकक्रौञ्चादनप्रभृतीनि अन्यानि च शीतवीर्याणि सारिवादिः पद्मकादिः पटोलादिर्न्यग्रोधादिर्दाहहरो महाकषायस्तृणपञ्चमूलं चेति पित्तशमनानि||११||

शशिलेखा व्याख्या (इन्दु कृत)

दूर्वादीनि यथापठितान्यन्यानि च शीतवीर्याणि शारिवापद्मकपटोलन्यग्रोधादिगणचतुष्टयं वक्ष्यमाणं, दाहहरो महाकषायः तृणपञ्चमूलं चेति पित्तशमनानि||११||

सिद्धमन्त्र - २. पित्तघ्नवर्ग

पित्तघ्नं चन्दनं रिष्टः कदली काशकच्छुरे | शुकनासा मांसरोहा नलिका मधुकर्कटी ||३१||
गुन्थो धातक्यम्बुपर्णी नदीमाषतरूटके | क्रौञ्चादनं च कूष्माण्डं मज्जा वंशस्य रोचना ||३२||
कुसुमं मातुलुङ्ग्याश्च वरुणान्मुचकुन्दतः | रत्नानि चन्द्रकान्ताम्बु शीताम्भः पङ्कशैवलौ ||३३||
सिताद्राक्षेक्षुरसवान्मन्थः सिद्धामिषं घृते |३४|

सिद्धमन्त्रप्रकाश व्याख्या (बोपदेव कृत)

चन्दनं श्रीखण्डम्, रिष्टो रक्षाबीजः| रम्भा कदल| काशः काशेक्षुः कच्छुरा कांसुली, फणिहा, शुकनासा शुकाह्वा, मांसरोहा मांसरोहिणी, नलिका कपोतचरणा, मधुकर्कटी मातुलिङ्गजातिः|
गुन्थो वृत्ततृणः, धातकी धातुपुष्पी, अम्बुपर्णी जलमयी, नदीमाषो वानीरिका नन्दी जलतुण्डिकेरी, माषो जलवास्तुक इत्यन्ये; तरूढ्ककं कल्हारं, क्रौञ्चादनं थेंवुलिका, कूष्माण्डमज्जा कूष्माण्डकस्य मज्जा, वंशस्य रोचना वंशरोचना| मातुलुङ्ग्यादीनां त्रयाणां कुसुमं, मातुलुङ्गं बीजपूरकः| वरुणः सेतुवृक्षः| मुचकुन्दो हिबचकुन्दः| रत्नानि माणिक्यादीनि, चन्द्रकान्ताम्बु चन्द्ररश्मिसंयोगजं जलम्, शीताम्भः शीतोदकम्, पङ्कः कर्दमः, शैवलः शैवालः| सिता शर्करा, द्राक्षाया इक्षोश्च रसः, एभिस्त्रिभिर्युक्तो मन्थः, घृते सिद्धामिषं सर्पिर्विपक्वं मांसम्| एतत्सर्वं पित्तहरम्||३१-३३||
 

Above mentioned drugs along with the drugs of - Sheetavirya dravya,  Sarivadi Ganam, Kakolyadi ganam, Utpaladi ganam, Anjanadi Ganam, Nygrodhadi ganam, Patoladi Ganam, Padmakadi Ganam, Dahahara Mahakashaya varga, Trunapanchamula varga , cure pitta Dosha

उपरोक्त औषधियों के साथ-साथ - शीतवीर्य द्रव्य, सारिवादी गण, काकोल्यादि गण, उत्पलादि गण, अंजनादि गण, न्यग्रोधादि गण, पटोलादि गण, पद्मकदि गण, दाहहर महाकषाय वर्ग,  तृण पंचमूल वर्ग, पित्त दोष का उपचार हेतु प्रयोग करसक्ते है ।